Λίγοι άνθρωποι μετρούσαν αντίστροφα για ο,τιδήποτε πριν από τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, και αυτό περιλάμβανε και την αλλαγή του χρόνου. Υπήρχαν, βέβαια, γιορτές και φιλιά τα μεσάνυχτα της 31ης Δεκεμβρίου. Oχι όμως αντίστροφες μετρήσεις. Πώς, λοιπόν, η συνήθεια να μετράμε αντίστροφα το χρόνο έγινε σχεδόν καθολική μέσα στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα; Και γιατί σήμερα αποτελεί πλέον παράδοση, ιδίως για να σηματοδοτήσουμε το τέλος ενός έτους και την αρχή ενός άλλου;

Την απάντηση, επιχειρεί να δώσει η ιστορικός Αλέξις ΜακΚρόσεν, στο Smithsonian Magazine. Οι αντίστροφες μετρήσεις, όπως τις γνωρίζουμε σήμερα, γράφει, εξυπηρετούν πολλούς σκοπούς. Η αντίστροφη μέτρηση της παραμονής της Πρωτοχρονιάς μπορεί να χαρακτηριστεί ως «γενεσιουργός»: όταν ο χρόνος τελειώνει, ξεκινά ξανά από την αρχή. Η αναμονή για τον νέο χρόνο, με τις προβλέψεις, τις αποφάσεις και τα πάρτι, είναι συνήθως δημιουργική, αισιόδοξη και γεμάτη ελπίδα. Υπάρχουν, όμως, και οι «αποκαλυπτικές αντίστροφες μετρήσεις», όπου όταν ο χρόνος μηδενίζεται, ακολουθεί η καταστροφή. Σήμερα αναρωτιόμαστε πόσος χρόνος απομένει μέχρι την επόμενη μετάλλαξη του κορονοϊού, μια φυσική καταστροφή ή μια τρομοκρατική επίθεση. Και οι δύο αυτοί τύποι μετρήσεων διαμορφώθηκαν κατά την Ατομική Εποχή, γράφει η ΜακΚρόσεν.

Παρότι οι καταστροφές ήταν πάντοτε μέρος της αμερικανικής εμπειρίας, η απειλή της πυρηνικής εξόντωσης εισήγαγε στην κοινωνία διάχυτους υπαρξιακούς φόβους. Το 1947 το Bulletin of the Atomic Scientists παρουσίασε το Ρολόι της Αποκάλυψης, το οποίο μέχρι σήμερα απεικονίζει πόσο κοντά βρίσκεται η ανθρωπότητα στην καταστροφή. Τα επόμενα χρόνια, οι ίδιοι επιστήμονες έφεραν τον όρο «countdown» (αντίστροφη μέτρηση) στο αμερικανικό λεξιλόγιο. Ενα άρθρο της εφημερίδας San Francisco Examiner, το 1953, περιέγραφε μια πυρηνική δοκιμή στη Νεβάδα, όπου ένας αξιωματούχος ανακοίνωνε από τα μεγάφωνα τον χρόνο που απέμενε μέχρι την έκρηξη, φτάνοντας στα τελευταία «μείον δέκα, μείον πέντε, μείον τέσσερα δευτερόλεπτα», μέχρι τη στιγμή της έκρηξης.

Λίγα χρόνια αργότερα, γράφει η ΜακΚρόσεν στο Smithsonian Magazine, ο Αλφρεντ Χίτσκοκ υιοθέτησε την ατομική αντίστροφη μέτρηση, με την ταινία Four O’Clock του 1957, μεταφέροντάς την στο υπόγειο ενός προαστιακού σπιτιού γεμάτου εκρηκτικά. Οι τηλεοπτικές αντίστροφες μετρήσεις της δεκαετίας του 1950, πραγματικές ή φανταστικές, ήταν τρομακτικές εμπειρίες, όπου ο χρόνος διαστελλόταν, επιμηκυνόταν και τελικά εξαφανιζόταν.

Στις 5 Μαΐου 1961, όμως, η αντίστροφη μέτρηση απέκτησε για πρώτη φορά έναν έντονα θετικό συμβολισμό. Περίπου 45 εκατομμύρια Αμερικανοί παρακολούθησαν την αντίστροφη μέτρηση για την επιτυχημένη εκτόξευση της πρώτης επανδρωμένης διαστημικής πτήσης των ΗΠΑ. Μετά την απογείωση, ο αστροναύτης Αλαν Σέπαρντ είπε: «Roger, liftoff and the clock has started» (Εντάξει, απογείωση και το ρολόι ξεκίνησε). Ο χρόνος δεν τελείωσε, όπως προέβλεπαν οι αποκαλυπτικές μετρήσεις· αντίθετα, ξεκίνησε ένα νέο χρονόμετρο.

Η αντίστροφη μέτρηση των πυραυλικών εκτοξεύσεων, σημειώνει το Smithsonian Magazine, είχε τις ρίζες της στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Στην ταινία επιστημονικής φαντασίας Woman in the Moon (Γυναίκα στο Φεγγάρι – 1929), του Φριτς Λανγκ, εμφανίστηκε μια εκτεταμένη αντίστροφη μέτρηση πριν από την εκτόξευση ενός πυραύλου προς τη Σελήνη, κάτι πρωτόγνωρο για το κοινό. Η ταινία επηρέασε βαθιά τους γερμανούς επιστήμονες πυραύλων, οι οποίοι μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έγιναν κεντρικές μορφές του αμερικανικού διαστημικού προγράμματος. Σύμβουλος της ταινίας ήταν ο Βίλι Λέι, μετέπειτα συνεργάτης της NASA.

Καθ’ όλη τη δεκαετία του 1960, κάθε τηλεοπτική εκτόξευση ενίσχυε το θετικό πρόσημο της αντίστροφης μέτρησης, με αποκορύφωμα την ιστορική εκτόξευση του Apollo 11 το 1969. Τουλάχιστον 500 εκατομμύρια άνθρωποι άκουσαν την αντίστροφη μέτρηση που οδήγησε σε έναν τολμηρό στόχο: την προσελήνωση. Εκείνη τη στιγμή παγιώθηκαν οριστικά τα χαρακτηριστικά της «γενεσιουργού» αντίστροφης μέτρησης.

Στη δεκαετία του 1970, οι αντίστροφες μετρήσεις μετακινήθηκαν από τα πεδία δοκιμών και το διάστημα στα ραδιόφωνα και την τηλεόραση. Μουσικές εκπομπές όπως το αυστραλιανό Countdown κατέτασσαν τραγούδια από το λιγότερο στο περισσότερο δημοφιλές, επιβραδύνοντας τον χρόνο και «οργανώνοντας» το παρελθόν. Παράλληλα, τηλεπαιχνίδια όπως το βρετανικό Countdown μετέτρεπαν τον αγώνα ενάντια στον χρόνο σε μια πρόκληση που μπορούσε να κερδηθεί.

Σταδιακά, σύμφωνα με το Smithsonian Magazine, οι αποκαλυπτικές και οι γενεσιουργές μετρήσεις οδήγησαν στη σημερινή, κατεξοχήν εορταστική αντίστροφη μέτρηση: αυτή της Πρωτοχρονιάς. Αν και οι δημόσιοι εορτασμοί της αλλαγής του χρόνου υπήρχαν ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, η πρώτη καταγεγραμμένη αντίστροφη μέτρηση εμφανίζεται στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Ωστόσο, χρειάστηκαν χρόνια μέχρι το πλήθος στην Times Square της Νέας Υόρκης να μετρήσει πραγματικά αντίστροφα, κάτι που συνέβη καθολικά μόλις το 1979.

Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, τα ρολόγια αντίστροφης μέτρησης έγιναν μόνιμο στοιχείο των εορτασμών. Με την προσέγγιση του 2000, εξαπλώθηκαν παγκοσμίως, συνοδευόμενα από φόβους για το τέλος του κόσμου μαζί με τη χιλιετία. Στον 21ο αιώνα, οι αντίστροφες μετρήσεις ταλαντεύονται ανάμεσα στη γένεση και την αποκάλυψη: από Ολυμπιακούς Αγώνες και γενέθλια μέχρι το Ρολόι του Κλίματος.

Σήμερα, οι αντίστροφες μετρήσεις γεμίζουν τον χρόνο αναμονής με νόημα, μετατρέποντας την αβεβαιότητα σε προσμονή. Και παρότι συχνά συνοδεύονται από δισταγμό και φόβο, εξακολουθούν να δίνουν αυτό που πρόσφεραν και στο πλήθος της Times Square το 1979: τη χαρά της επανεκκίνησης, όταν το ρολόι ξεκινά από την αρχή.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News