Πρότυπο Κυβερνήτη για τους περισσότερους και για την εθνική συλλογική συνείδηση. Αυταρχικός δεσπότης για την αντιπολίτευσή του και για νεότερους μελετητές. Πολιτικός που ραδιουργούσε χρησιμοποιώντας τη διπλωματία της εποχής του ή πολιτικός που θυσιάστηκε για να κερδίσει την ανεξαρτησία της η πατρίδα του; Ο Ιωάννης Καποδίστριας παραμένει «σημείο αντιλεγόμενο» ακόμη και σήμερα, 250 χρόνια μετά τη γέννησή του και 195 μετά τον θάνατό του. Και προφανώς η ταινία του Γιάννη Σμαραγδή, που κάνει πρεμιέρα ανήμερα των Χριστουγέννων, θα τροφοδοτήσει πιθανότατα νέες συζητήσεις γύρω από το κομβικό πρόσωπο της Ελληνικής Επανάστασης. Στις βιογραφίες που έχουν κυκλοφορήσει, ο αναγνώστης μπορεί να ανακαλύψει ορισμένες αθέατες λεπτομέρειες από τη ζωή του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας.

 

Φινλανδία, όπως Κέρκυρα

Στην Αγία Πετρούπολη φτάνει στις 29 Ιανουαρίου 1809 για να αναλάβει υπηρεσία στο διπλωματικό σώμα. Είχαν περάσει περίπου έξι μήνες από τότε που έφυγε από την Κέρκυρα, την οποία νοσταλγούσε σε όλο αυτό το ταξίδι. «Δεν θα μπορούσα ούτε μια στιγμή να ζήσω χωρίς την ελπίδα και την βεβαιότητα ότι θα την επανίδω γρήγορα» γράφει στον πατέρα του. Οταν βρεθεί στον κολοφώνα της δόξης του, δεν θα διστάσει να πει στον αυτοκράτορα Αλέξανδρο: «Δεν θα αντάλλαζα τον τάφον μου που έχω στην Κέρκυρα με οποιαδήποτε αποκατάσταση στον κόσμο». Οταν τον Ιούλιο του 1810 κάνει ένα σύντομο ταξίδι στην Φινλανδία,  προσκεκλημένος του βαρόνου Νικολάι, θα γράψει στον πατέρα του: «Ο βαρόνος κατοικεί σε μια εξοχή, όπου οι βράχοι της, τα νερά της και μερικές γραφικές τοποθεσίες της μοιάζουν με τα Επισκοπιανά… Κατοικώ σε μια μικρή ξύλινη οικία, που μου θυμίζει το παλιό μας σπίτι στα Πισκοπιανά» (Ελένη Κούκκου).

«Ο Καποδίστριας δεν χορεύει»

Από τον Οκτώβριο του 1814 βρίσκεται στη Βιέννη συμμετέχοντας στο σημαντικό συνέδριο για τις τύχες της μεταναπολεόντειας Ευρώπης. Παράλληλα με τις εργασίες των αντιπροσώπων τα χιλιάδες μέλη των αριστοκρατικών οικογενειών διασκέδαζαν με δείπνα, μουσική, χώρους, θεάματα. Οι ευκαιρίες για συναισθηματικές και ερωτικές σχέσεις ήταν πολλές και ο υπουργός Εξωτερικών Μέτερνιχ φαίνεται ότι θέλησε να εκμεταλλευτεί την αδυναμία του ρώσου αυτοκράτορα και άλλων για το άλλο φύλο, ώστε να έχει και χρήσιμες πληροφορίες που δεν μπορούσαν να του προσφέρουν οι πράκτορες της αυστριακής μυστικής αστυνομίας. Για τον Καποδίστρια δεν μπόρεσε να εξασφαλίσει κάτι αξιοποιήσιμο. Μόνο στον Τύπο της εποχής ανιχνεύονται πληροφορίες όπως: «Οι αυτοκράτορες χορεύουν, οι βασιλείς χορεύουν, Οι πρωθυπουργοί χορεύουν, ο Μέτερνιχ χορεύει, ο Κασελρέι χορεύει, όλος ο κόσμος χορεύει. Μόνο ο Γάλλος πρίγκιπας Ταλλεϋράνδος παίζει χαρτιά. Και ο Καποδίστριας δεν χορεύει». Ασφαλώς θα γνώριζε να χορεύει, ήταν ένα αναγκαίο προσόν για κάθε ευγενή, και δύσκολα θα είχε αποφύγει κάποιους χορούς. Το βέβαιο είναι ότι απέφευγε, όσο του ήταν δυνατό, αυτές τις συναθροίσεις (Χρήστος Λούκος).

Εναντίον του εμπόριου σκλάβων

Αγνωστη σελίδα στο έργο της ζωής του αποτελούν οι πολύχρονες προσπάθειές του στα διάφορα συνέδρια της Ευρώπης για τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής των μαύρων και την κατάργηση του δουλεμπορίου στις ακτές της Αφρικής. Το γεγονός ότι υπήρχαν πολιτισμένα κράτη που χρησιμοποιούσαν σαν σκλάβους ανθρώπινες υπάρξεις με τη δικαιολογία ότι ήταν μαύροι εξόργιζε τον ανθρωπιστή έλληνα πολιτικό. Κατά τη διάρκεια του Συνεδρίου της Βιέννης με δική του πρωτοβουλία οι σύνεδροι διακήρυξαν ότι το εμπόριο των  νέγρων ήταν «αντίθετο στους νόμους της ανθρωπότητας και στην δημόσια ηθική». Η αντίδραση των αντιπροσώπων των κυβερνήσεων, τα συμφέροντα των οποίων πλήττονταν από την κατάργηση του δουλεμπορίου, ήταν τόσο μεγάλη ώστε καμιά ουσιαστική και αποτελεσματική απόφαση δεν πάρθηκε τότε.

Αλλά και το 1818 αντιμετώπισε τα επιχειρήματα του άγγλου υπουργού των Εξωτερικών Κασελρέι υπέρ του δουλεμπορίου. Στη θέση του αγγλικού σχεδίου κατέθεσε ένα υπόμνημα –με την έγκριση του τσάρου Αλέξανδρου– όπου ανέπτυσσε με γνώση του θέματος σχέδιο για την καταπολέμηση του εμπορίου δούλων. Το υπόμνημα πρότεινε τη δημιουργία στις ακτές της Δυτικής Αφρικής με τη συνεργασία όλων των κρατών ενός ειδικού οργανισμού με την επωνυμία «Αφρικανικό Ιδρυμα» (Ελένη Κούκκου).

 

«Η πηγή του κακού ξεριζώθηκε»

Το καλοκαίρι του 1822 έχει επέλθει αποξένωση στη σχέση με τον αυτοκράτορα Αλέξανδρο, καθώς ο τελευταίος υιοθετεί τις αυστριακές θέσεις για το ελληνικό ζήτημα, ενώ ο Καποδίστριας τάσσεται υπέρ της πατρίδας του. Ετσι έληξε μια σχέση η οποία δεν ήταν απλώς υπηρεσιακή, αλλά είχε και πολλά στοιχεία αμοιβαίας φιλοσοφικής αντίληψης του κόσμου και του ρόλου που επιφυλάσσεται στους ηγεμόνες να διαδραματίσουν για τους υπηκόους τους. Ο Μέτερνιχ μπορούσε τώρα να θριαμβολογεί ότι και το τελευταίο εμπόδιο για την εφαρμογή της πολιτικής του είχε οριστικά εκλείψει.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τον Ιούνιο του 1822 έγραφε στον αυτοκράτορα της Αυστρίας Φραγκίσκο: «Η σημερινή ρωσική κυβέρνηση κατέστρεψε διαμιάς το μεγάλο έργο του Πέτρου του Μεγάλου και των διαδόχων του». Και στον ύπατο Αρμοστή των Ιονίων Νήσων Μέτλαντ είπε λίγο μετά, όταν τον συνάντησε στη Βιέννη: «Στρατηγέ μου, η πηγή του κακού ξεριζώθηκε. Ο κόμης Καποδίστριας θάφτηκε για το υπόλοιπο της ζωής του. Θα ζήσετε εν ειρήνη στα Νησιά και η Ευρώπη θα απαλλαγεί από τους μεγάλους κινδύνους που με την επιρροή αυτού του ανθρώπου την απειλούσαν» (Χρήστος Λούκος).

Η «αντιπολίτευση» της Αγγλίας

Η Αγγλία φαινόταν η δύναμη που είχε λόγους να μη θέλει τον Κυβερνήτη επικεφαλής των ελληνικών πραγμάτων. Φοβόταν ότι εξυπηρετούσε τα ρωσικά συμφέροντα και ήταν σαφώς αντίθετη προς την επιθυμία του για επέκταση των ελληνικών συνόρων. Ενα ισχυρό ελληνικό κράτος θα δημιουργούσε προβλήματα στη βρετανική κατοχή των Επτανήσων, θα ανέτρεπε την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή, θα ανταγωνιζόταν μελλοντικά την εκεί βρετανική εμπορική και ναυτική παρουσία και αναπόφευκτα θα εξαρτιόταν από τη Ρωσία. Την αντίθεσή της στο καποδιστριακό καθεστώς η Αγγλία την εκδήλωσε με ποικίλους τρόπους. Αρνήθηκε κατηγορηματικά να προσφέρει οικονομική βοήθεια, οι διπλωματικοί της αντιπρόσωποι στην Ελλάδα ενθάρρυναν την εμφάνιση της αντιπολίτευσης, ενώ καταπολέμησαν λύσεις στο ελληνικό ζήτημα οι οποίες θα ενίσχυαν τον Καποδίστρια (Θάνος Βερέμης – Ιάκωβος Μιχαηλίδης).

Πατάτες από το Λίβερπουλ

Ο Καποδίστριας ανέθεσε στον ιρλανδό γεωπόνο και φιλέλληνα Ουίλιαμ Μπένετ Στίβενσον να ετοιμάσει μια μεγάλη έκταση στην Αίγινα, όπου θα καλλιεργούσαν πατάτες που θα έφταναν από το Λίβερπουλ, με τις οποίες θα εξασφάλιζαν τροφή για 12.000 ανθρώπους επί έναν χρόνο. Μοίρασε επίσης χιλιάδες γεωργικά εργαλεία, βόδια και σπόρους σε αγρότες προκειμένου να καλλιεργήσουν τη γη. Συμπαραστάτη του σε αυτή την προσπάθεια είχε πάντοτε τον καλό του φίλο και φιλέλληνα Εϋνάρδο. Στοχεύοντας μάλιστα στην επιμόρφωση των αγροτών, προχώρησε στην ίδρυση Γεωργικού Σχολείου (Θ. Βερέμης – Ι. Μιχαηλίδης).

«Προείδα μεγάλα δυστυχήματα»

Σε λίγες φράσεις του ίδιου του Καποδίστρια, τις οποίες διασώζει ο Γεώργιος Τερτσέτης, περιγράφεται το πρόσωπο της Ελλάδας που αντίκρισε μόλις αποβιβάστηκε στην Αίγινα, στις 12/24 Ιανουαρίου 1828. «Είδα πολλά εις την ζωήν μου, αλλά σαν το θέαμα όταν έφτασα εδώ εις την Αίγινα, δεν είδα τι παρόμοιο ποτέ, και άλλος να μην το ιδεί· προείδα μεγάλα δυστυχήματα διά την πατρίδα… Ζήτω ο Κυβερνήτης, ο σωτήρας μας, ο ελευθερωτής μας, εφώναζαν γυναίκες αναμαλλιάρες, άνδρες με λαβωματιές πολέμου, ορφανά γδυτά, κατεβασμένα από τες σπηλιές· δεν ήτον το συναπάντημά μου φωνή χαράς, αλλά θρήνος· η γη εβρέχετο από δάκρυα· εβρέχετο η μερτιά και η δάφνη του στολισμένου δρόμου από το γιαλό εις την Εκκλησία· ανατρίχιαζα μου έτρεμαν τα γόνατα, η φωνή του λαού έσχιζε την καρδιά μου· μαυροφορεμένες, γέροντες, μου εζητούσαν να αναστήσω τους απεθαμένους τους, μανάδες μου έδειχναν εις το βυζί τα παιδιά τους και μου έλεγαν να τα ζήσω, και ότι δεν τους απέμειναν παρά εκείνα και εγώ…» (Ελένη Κούκκου).

Το Σύνταγμα ως «ξυράφιον»

Ο Νικόλαος Δραγούμης διαζώζει στις «Ιστορικές αναμνήσεις» τα λόγια του Καποδίστρια για την ανάγκη Συντάγματος: «Προσκληθείς να κυβερνήσω τον τόπον τούτον όστις κλυδωνίζεται όσον και το υμέτερον πλοίον εν ώρα τρικυμίας, και να φέρω αυτόν εις λιμένα σωτηρίας, ούτε σκοπόν, ούτε προαίρεσιν έχω να πράξω παρά το καθήκον μου· οφείλω να σώσω και ουχί να καταστρέψω. Εάν δώσετε εις το βρέφος τούτο… ξυράφιον, δεν θέλει κόψει δι’ άγνοιαν τον λαιμό αυτού; Το αυτό συμβαίνει και επί των αμαθών λαών. Το σύνταγμα είναι ξυράφιον, εις την χρήσιν ούτινος δεν εγυμνάσθησαν έτι αι χείρες των Ελλήνων…». Μέχρι σήμερα η αποστροφή αυτή του Καποδίστρια, σημειώνεται στη μονογραφία των Θάνου Βερέμη και Ιάκωβου Μιχαηλίδη (Μεταίχμιο, 2020), «χρησιμοποιείται συχνά από καλόπιστους και κακόπιστους επικριτές του, ιστορικούς και ιστοριοδίφες, προκειμένου να τεκμηριώσουν τον ισχυρισμό τους σχετικά με μια ενδεχόμενη απαρέσκειά του κυβερνήτη προς το Σύνταγμα και την λειτουργία του. Ωστόσο πιστεύουμε η έκφραση αυτή είναι απολύτως συμβατή με τις ιδέες και τις σκέψεις του, εφόσον βεβαίως αυτές ενταχθούν μέσα στο πλαίσιο της περιόδου».

---

Το σημείωμα βασίζεται σε στοιχεία από τις εξής βιογραφίες και μονογραφίες: Χρήστου Λούκου, «Ιωάννης Καποδίστριας – Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας», ΜΙΕΤ, 2022 / Ελένης Κούκκου, «Ιωάννης Καποδίστριας – Ο άνθρωπος, ο ευρωπαίος διπλωμάτης», εκδ. Πατάκη, 2021 / Θάνου Μ. Βερέμη – Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη, «Ο “αμνός” της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων» (εκδ. Μεταίχμιο), 2020 / Κρίστοφερ Γουντχάουζ, «Καποδίστριας – Ο θεμελιωτής της Ανεξαρτησίας», εκδ. Μίνωας, 2020

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News