Είναι η περίπτωση μιας μικρής πολίχνης που ιδρύθηκε στο Λάτιο της κεντρικής Ιταλίας, η οποία έφτασε να γίνει αυτοκρατορία με συνολικό δίκτυο δρόμων 301.000 χλμ. Στη διάρκεια αυτής της διαδικασίας ήρθε σε επαφή με αυτόχθονες πολιτισμούς, κέρδισε και έχασε στοιχεία του δικού της πολιτισμού, αλλά πάντως μεταλλάχθηκε σε κάτι μεγαλύτερο από ένα τυπικό κράτος εκείνης της εποχής.

Τα μεγάλα γεγονότα και οι πρωταγωνιστές, οι διαφορετικοί λαοί και οι αυτοκράτορες συγκεντρώνονται σε ένα εγχειρίδιο αναφοράς, τη «Ρωμαϊκή ιστορία» των Marcel Le Glay, Yann Le Bohec και Jean-Louis Voisin, που μόλις κυκλοφόρησε από την «Εστία», σε επιστημονική επιμέλεια του Σωτήρη Μετεβελή, ο οποίος υπογράφει και τη μετάφραση, μαζί με τον Χρήστο Γεμελιάρη.

Ο τόμος παρακολουθεί την αυτοκρατορία από την «προϊστορία» της μέχρι το τέλος του ρωμαϊκού κόσμου και την ανάδυση των Βυζαντινών. Σε αυτόν ο αναγνώστης μπορεί να ανακαλύψει πολλές λεπτομέρειες για την καθημερινή ζωή, τους αυτοκράτορες και τη διοίκηση της αχανούς επικράτειας. Εδώ τις μεταφέρουμε υπό μορφήν ερωτήσεων.

Ποια καλλιέργεια «δίδαξε» η Χαλκίδα στην Ιταλία;

Οι αποικισμοί των Ελλήνων στη Νότια Ιταλία και στη Σικελία αποτελούν το μεγάλο γεγονός της 1^ης χιλιετίας π.Χ. Πρωτοστατούν η Χαλκίδα, τα Μέγαρα, η Κόρινθος, η Αχαΐα, η Λακεδαίμονα, η Ρόδος, η Κρήτη και η Ιωνία. Στην αρχή απωθούνται από τους ντόπιους, αλλά γρήγορα ξεκινάει η μείξη, γνωστή ως το φαινόμενο του επιπολιτισμού.

Ο εξελληνισμός δεν επηρέασε μόνο τις παράκτιες περιοχές, αλλά και –σε μικρότερο βαθμό– την ενδοχώρα. (Οι Χαλκιδαίοι, σύμφωνα με περιγραφές, εισήγαγαν στην κεντρική Ιταλία την καλλιέργεια της ελιάς.) Επηρέασε όμως και τη Ρώμη, όπου αναπτύχθηκε μια παράδοση μίμησης της ελληνικής ιστορίας.

Με ποια ζώα τρόμαξαν στον Τάραντα;

O βασιλιάς Πύρρος της Ηπείρου οραματιζόταν την ενοποίηση των ελληνικών πόλεων της Μεγάλης Ελλάδας και τη συγκρότηση ενός ισχυρού βασιλείου στην περιοχή. Αποβιβάστηκε, λοιπόν, στον Τάραντα την άνοιξη του 280 π.Χ. με 25.000 άνδρες και αρκετούς ελέφαντες, οι οποίοι κατέπληξαν τους Ρωμαίους όταν τους πρωτοείδαν κάτω από τα τείχη της Ηράκλειας (κοντά στο σημερινό Policoro).

Εκεί ο ηπειρώτης βασιλιάς σημείωσε την πρώτη του νίκη, η οποία τον παρέσυρε στην Καμπανία, όπου γνώρισε στρατιωτική αποτυχία έξω από την Καπύη. Τη δεύτερη νίκη του στο Ασκλο δεν μπόρεσε να τη χαρεί – εξ ου και η περίφημη έκφραση «πύρρειος νίκη». Από την Ιταλία θα αποχωρήσει τελικά το 275 π.Χ.

Ποια ήταν η πρώτη επαρχία στην ανατολική Μεσόγειο;

Περίπου μεταξύ 168-148 π.Χ. μπαίνουν οι βάσεις για τον οικονομικό επεκτατισμό της Ρώμης προς τα ανατολικά. Ολα ξεκινούν από το παράτολμο εγχείρημα ένος άσημου μισθοφόρου από την Ασία, ονόματι Ανδρίσκου, ο οποίος, παριστάνοντας τον γιο του Περσέα, είχε συσπειρώσει την πλειονότητα των Μακεδόνων. Μια αποστολή με διοικητή τον πραίτορα Κόιντο Καικίλιο Μέτελλο και την υποστήριξη του στόλου της Περγάμου κατάφερε να τον συντρίψει.

Η Σύγκλητος αποφάσισε αυτή τη φορά τη μετατροπή της Μακεδονίας σε ρωμαϊκή επαρχία. Επικεφαλής τοποθετήθηκε ένας ανθύπατος με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Επρόκειτο για την πρώτη ρωμαϊκή επαρχία στην ανατολική Μεσόγειο.

Ποιο ελληνικό νησί έγινε σκλαβοπάζαρο;

Το άνοιγμα της Ρώμης στον έξω κόσμο κατά τον δεύτερο αιώνα π.Χ., όπως και η εισροή χρήματος, ώθησαν τους Ρωμαίους να ριχτούν σε μεγάλες εμπορικές επιχειρήσεις. Ηδη από το 218 π.Χ. ο Κλαύδιος νόμος επιχειρούσε να απαγορεύσει στους συγκλητικούς κάθε κερδοσκοπική δραστηριότητα με βάση το θαλάσσιο εμπόριο. Ο νόμος τελικά παρακάμφθηκε μέσω αχυρανθρώπων (και όμως, κάνουν την εμφάνισή τους σε όλες τις εποχές).

Οι βασικές ασχολίες των πλουσίων έγιναν οι επενδύσεις κεφαλαίων και τα χρηματικά δάνεια – με τοκογλυφικά, συνήθως, επιτόκια. Η Δήλος μετατράπηκε σε μεγάλο εμπορικό κέντρο και σκλαβοπάζαρο. Οι Ρωμαίοι άρχισαν παράλληλα να ιδρύουν μετοχικές εταιρείες (sociatates) που βρίσκονταν στα χέρια των λεγόμενων «δημοσιώνων», οι οποίοι ασκούσαν πίεση στους επαρχιώτες με τη φοροεισπρακτική πολιτική τους.

Ποια σύζυγος αυτοκράτορα ονομάστηκε «Οδυσσέας με φουστάνια»;

Η Λιβία Δρούσιλλα υπήρξε η τρίτη σύζυγος του Οκταβιανού Αυγούστου. Ανήκοντας στην πιο υψηλή αριστοκρατία (το γένος των Κλαυδίων), αν και έγκυος, είχε πάρει διαζύγιο για να τον παντρευτεί το 38 π.Χ.

Ο Οκταβιανός μόλις είχε χωρίσει από τη Σκριβωνία. Αμέσως ξέσπασε σκάνδαλο. Αυτός ο «Οδυσσέας με φουστάνια», όπως την αποκαλούσε αργότερα ο Καλιγούλας, άσκησε με διακριτικό τρόπο σημαντική πολιτική επιρροή προωθώντας τους δύο γιους της, τον Τιβέριο και τον Δρούσο τον Πρεσβύτερο. Στη διαθήκη του ο Αύγουστος την υιοθέτησε, μετατρέποντάς την έτσι σε Ιουλία Αυγούστα.

Είχε ή δεν είχε Πυροσβεστική Υπηρεσία η Ρώμη;

Μία από τις ανώτερες διοικητικές θέσεις για την τάξη των ιππέων της Ρώμης ήταν εκείνη του επάρχου νυκτοφυλακής για την αντιμετώπιση πυρκαγιών και την αστυνόμευση της πόλης. Και αυτό επειδή, όπως επισημαίνεται στο βιβλίο, η δημοκρατική Ρώμη δεν διέθετε ούτε Πυροσβεστική ούτε Αστυνομία.

Το 21 π.Χ. ο αγορανόμος Μάρκος Εγνάτιος Ρούφος είχε οργανώσει ένα σώμα πυροσβεστών από δούλους του. Ανήσυχος μήπως εξελιχθεί σε προσωπικό στρατό, ο Αύγουστος το διέλυσε και συγκρότησε ένα σώμα 600 πυροσβεστών από δημόσιους δούλους.

Πότε γίνεται η πρώτη αναφορά σε «κάποιον Χριστό»;

Η πρώτη νύξη στον χριστιανισμό από ένα μη χριστιανικό κείμενο αναφέρει τα εξής: «O Κλαύδιος εξόρισε από τη Ρώμη τους Ιουδαίους, οι οποίοι, υποκινούμενοι από κάποιον Χριστό [Chrestus], βρίσκονταν διαρκώς σε αναβρασμό» (Σουητώνιου, «Κλαύδιος»).

Η παραπάνω φράση έχει προκαλέσει αναρίθμητα σχόλια. Σήμερα, ο συγκεκριμένος αναβρασμός θεωρείται αποτέλεσμα του χριστιανικού κηρύγματος στην εβραϊκή παροικία της Ρώμης, το 49 ή το 50. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, ο διαχωρισμός ανάμεσα σε χριστιανούς και εβραίους είχε πια εμπεδωθεί. Τα λόγια του Σουητώνιου μετά την πυρκαγιά της Ρώμης, το 64, είναι χαρακτηριστικά: «Υπέστησαν βασανιστήρια οι χριστιανοί, κάτι άνθρωποι παραδομένοι σε μια καινούργια και βλαβερή δεισιδαιμονία».

Ο Τάκιτος επιβεβαιώνει τα λεγόμενα, καθώς ισχυρίζεται ότι οι χριστιανοί ήταν τα εύκολα εξιλαστήρια θύματα επειδή η κοινή γνώμη τούς απεχθανόταν ήδη. Εκείνη την περίοδο, πάντως, διώκονταν μόνο στη Ρώμη, όχι λόγω της πίστης τους, αλλά για ένα φανταστικό έγκλημα: του εμπρησμού. Επί Νέρωνα, λοιπόν, δεν έγιναν διώξεις με τη στενή έννοια του όρου. Αρχιζε ωστόσο μια μακρά περίοδος ανασφάλειας για τους πιστούς του Χριστού.

Ποιος αυτοκράτορας δεν γεννήθηκε στην Ιταλία;

Ο Τραϊανός γεννήθηκε γύρω στο 53 στην Ιταλική της Βαιτικής, την παλαιότερη ρωμαϊκή αποικία της Ιβηρικής χερσονήσου, στους κόλπους μιας οικογένειας αποίκων που είχε αποκτήσει κοινωνική επιφάνεια. Για πρώτη φορά, λοιπόν, έγινε αυτοκράτορας ένας άνδρας που προερχόταν από τις επαρχίες.

Ποιος αυτοκράτορας αποκαλείτο Γραικύλος;

Ο Αδριανός πέρασε τα μισά χρόνια της διακυβέρνησής του διατρέχοντας την αυτοκρατορία, καθώς ήθελε να βεβαιωθεί από πρώτο χέρι για την ασφάλεια των συνόρων και την ετοιμότητα των στρατιωτών. Ξεχωριστή θέση στα ταξίδια του είχε, βέβαια, η Ελλάδα.

Ο Αδριανός την επισκεπτόταν συχνά περνώντας πολύ χρόνο στην Αθήνα, την οποία ευεργέτησε με ποικίλους τρόπους. Διεύρυνε τη Ρωμαϊκή Αγορά, ανακαίνισε το θέατρο του Διονύσου, κατασκεύασε ένα μεγάλο υδραγωγείο και τη μετέτρεψε στην έδρα του Πανελληνίου, μιας νέας ομοσπονδίας πολιτιστικού χαρακτήρα των αρχαιότερων πόλεων της κλασικής Ελλάδας.

Κατά την παραμονή του στην Αθήνα συμμετείχε και στα Ελευσίνια Μυστήρια, αρχικά ως απλός μύστης και στη συνέχεια ως επόπτης. Η αγάπη του για τον ελληνικό πολιτισμό τού απέφερε το παρωνύμιο Γραικύλος, τόσο γνωστό ως τις μέρες μας.

Ποιος αυτοκράτορας σκοτώθηκε στο πεδίο της μάχης;

Το 250 μ.Χ. άρχισε να εξαπλώνεται η πανώλη, ενώ στα Βαλκάνια οι Γότθοι, αφού διέσχισαν την Κάτω Μοισία, εισέβαλαν στη Θράκη φτάνοντας μέχρι τη Βερόη και τη Φιλιππούπολη. Η αντίδραση του αυτοκράτορα Δέκιου υπήρξε άμεση και κατάφερε να τους απωθήσει.

Στην προσπάθειά του, όμως, να δυσχεράνει τη φυγή τους, εγκλωβίστηκε στον βάλτο του Αβρύτου (στη σημερινή Βουλγαρία), όπου υπέστη συντριπτική ήττα. Χιλιάδες Ρωμαίοι χάθηκαν, ανάμεσά τους ο ίδιος ο αυτοκράτορας και ο γιος του Ερέννιος, που είχε αναχθεί σε  συναυτοκράτορα. Ηταν οι πρώτοι αυτοκράτορες που έπεφταν στο πεδίο της μάχης πολεμώντας έναν ξένο εχθρό. Λεπτομέρεια της ιστορίας: οι σοροί τους δεν βρέθηκαν ποτέ.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News