O Oδυσσέας επιστρέφει. Το 2026, ο πιο διάσημος περιπλανώμενος της παγκόσμιας λογοτεχνίας κάνει ξανά την εμφάνισή του, αυτή τη φορά όχι με πλοίο, αλλά στη μεγάλη οθόνη. Τον Ιούλιο αναμένεται να βγει στις αίθουσες η κινηματογραφική εκδοχή της «Οδύσσειας» του Ομήρου από τον Κρίστοφερ Νόλαν, υποσχόμενη, όπως γράφει ο Economist, όλα όσα περιμένει κανείς από ένα χολιγουντιανό έπος: ατμοσφαιρικά πανοραμικά πλάνα, σκοτεινούς ήρωες που μιλούν με λιτές, ανδροπρεπείς φράσεις, και άλλους, εξίσου σκοτεινούς, ντυμένους με λιγότερο ανδροπρεπείς, κοντές αρχαιοελληνικές φούστες. 

Το πιο απρόσμενο, όμως, είναι ότι η «Οδύσσεια» εξακολουθεί να προσφέρει χρήσιμα μαθήματα για όποιον θα προσπαθήσει να κατανοήσει και να αντέξει το 2026.

Ο περισσότερος κόσμος αντιλαμβάνεται την «Οδύσσεια» ως μια ιστορία γεμάτη θαλασσινά ταξίδια και τέρατα. Αυτό είναι παραπλανητικό, σύμφωνα με τον Economist. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια αλληγορία βαθιά σύγχρονη, μια υπενθύμιση ότι πολλές από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα ο κόσμος είναι διαχρονικές.

Το ταξίδι του Οδυσσέα στη Μεσόγειο διδάσκει για τον πόλεμο, τη μαζική μετανάστευση και τη σημασία τού να έχεις μαζί σου ωτοασπίδες όταν ταξιδεύεις. Σε ένα από τα πιο διάσημα επεισόδια του έπους, ο ήρωας αναγκάζεται να δεθεί στο κατάρτι του πλοίου του για να μην τρελαθεί από το θορυβώδες τραγούδι των Σειρήνων· κάτι που νιώθουμε συχνά στα σύγχρονα μέσα μαζικής μεταφοράς. 

Η Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού δεν είναι, φυσικά, ο σύγχρονος κόσμος. Και όμως, οι ομοιότητες είναι εντυπωσιακές. Ο Οδυσσέας ζει σε έναν κόσμο που αλλάζει ριζικά: ειρηνικές περιοχές έχουν καταστραφεί από τον πόλεμο στην Τροία, πληθυσμοί έχουν εκτοπιστεί μαζικά και νέες, τρομακτικές τεχνολογίες κάνουν την εμφάνισή τους, όπως ο Δούρειος Ιππος, μια πρώιμη μορφή «κακόβουλου λογισμικού».

Οπως λέει στον Economist ο Ντάνιελ Μέντελσον, σύγχρονος μεταφραστής του έπους, ο Οδυσσέας είναι ένας «μετα-ήρωας»: μεταπολεμικός, ζει στην εποχή της μετα-αλήθειας, σε έναν κόσμο όπου οι παλιές βεβαιότητες έχουν καταρρεύσει. Με λίγα λόγια, είναι ο ιδανικός ήρωας για ταραγμένους καιρούς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αψεγάδιαστος. Κάθε άλλο. Ο Οδυσσέας, άνω των 40 ετών όταν ξεκινά το ταξίδι του, φαίνεται να περνάει μια έντονη κρίση μέσης ηλικίας. Δέχεται αισθητικές «παρεμβάσεις» από τη θεά Αθηνά, φροντίζει τη φυσική του κατάσταση, αφήνει τα μαλλιά του να μακρύνουν και, σε ένα κλασικό σύμπτωμα υπαρξιακής αναζήτησης, συμμετέχει σε κάποιο είδος ψυχοδραστικής απόδρασης: σε ένα απομονωμένο νησί, που θυμίζει πολύ τα σύγχρονα θέρετρα ευεξίας, δοκιμάζει ένα ψυχοτρόπο φυτό, βλέπει τους συντρόφους του να μεταμορφώνονται σε γουρούνια και επιμένει να αφηγείται την εμπειρία του ξανά και ξανά σε όποιον βρίσκει μπροστά του. Οι σύγχρονες μικροδοσολογίες ψυχεδελικών δεν διαφέρουν και πολύ ως προς τα αποτελέσματά τους.

Επίσης, ο Οδυσσέας είναι κοινωνικά αδέξιος. Μετά από δέκα χρόνια σε έναν αμιγώς ανδρικό, πολεμικό κόσμο, δυσκολεύεται να επικοινωνήσει με τις γυναίκες. Σε μια νεαρή λέει ότι μοιάζει «με βλαστό φοίνικα»· μια πρώιμη μορφή αμήχανου φλερτ που, δικαίως, δεν αποδίδει. Ακόμη και λογοτεχνικά, γράφει ο Economist, ο Οδυσσέας είναι «προβληματικός»: η «Οδύσσεια» δεν είναι πρωτότυπο έργο, αλλά η πιο θορυβώδης συνέχεια της σοβαρής «Ιλιάδας»

Ωστόσο, τα προβλήματά του μας είναι εξαιρετικά οικεία. Οταν ξεκινά το έπος, η Ιθάκη υποφέρει από ακραίες κοινωνικές ανισότητες και στεγαστική κρίση. Ο ίδιος ο Οδυσσέας, αρχικά, δεν επηρεάζεται απ’ όλα αυτά: είναι γόνος ισχυρής οικογένειας, υπόδειγμα νεποτισμού, με διάσημο όνομα και πατρώνυμο και ένα τεράστιο σπίτι. Ομως η ανισότητα αποδεικνύεται, τελικά, επικίνδυνη.

Σύντομα, σχεδόν όλοι έχουν εγκατασταθεί στο σπίτι του, με καταστροφικά αποτελέσματα. Η κρίση λύνεται βίαια, με τον Οδυσσέα να σκοτώνει τους μνηστήρες της Πηνελόπης αλλά και της περιουσίας του. Το δίδαγμα; Μια καλή στεγαστική πολιτική θα ήταν σαφώς προτιμότερη και λιγότερο αιματηρή.

Η «Οδύσσεια» λειτουργεί και ως αλληγορία για τη διοίκηση, σημειώνει ο Economist. Ο Οδυσσέας είναι καλός πολεμιστής, αλλά κακός μάνατζερ. Δεν έχει καμία ισορροπία ανάμεσα στη ζωή και την εργασία του, δεν έχει γυρίσει σπίτι εδώ και 20 χρόνια, κλαίει διαρκώς στη δουλειά και καταφέρνει να πεθάνουν όλοι οι υφισταμένοί του. 

Παρ’ όλα αυτά αποτυγχάνει να αναλάβει την ευθύνη για όλα τα παραπάνω, ακόμη κι όταν κάνει τον απολογισμό του. Προφανώς, στα ταξίδια προς την «Ιθάκη» η ικανότητα αυτοκριτικής χάνεται κάπου στον δρόμο. 

Το μεγαλύτερο πρόβλημά του Οδυσσέα, όμως, είναι η ευφυΐα του, η οποία προκαλεί απανωτές καταστροφές: απελευθερώνει ανέμους και διαταράσσει το κλίμα, εξαφανίζει ενδημικά είδη όπως οι Κύκλωπες και υιοθετεί επικίνδυνες τεχνολογίες χωρίς δεύτερη σκέψη. Και στο τέλος συνειδητοποιεί τα λάθη του και κλαίει, όπως τόσοι άνθρωποι που παρακολουθούν τις ειδήσεις σήμερα και αναλογίζονται τι κάναμε στον κόσμο μας.

Παρά τις αδυναμίες του, ο Οδυσσέας προσφέρει ελπίδα, καταλήγει ο Economist. Στο τέλος μαθαίνει, περιορίζει τα ταξίδια, επιστρέφει στο σπίτι, η στεγαστική κρίση υποχωρεί, η οικογένεια επανενώνεται και η Ιθάκη βρίσκει την ειρήνη. Αν τα κατάφερε εκείνος, ίσως υπάρχει ελπίδα και για τον κόσμο του 2026.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News