Ο περίφημος ποταμός Τίγρης, και ειδικότερα το κομμάτι του που ανήκει στο Ιράκ, είναι εξαιρετικά μολυσμένος και κινδυνεύει να στεγνώσει. Εάν δεν ληφθούν επείγοντα μέτρα για τη διάσωσή του, η καθημερινή ζωή θα αλλάξει ριζικά για τις αρχαίες κοινότητες που ζουν στις όχθες του, όπως αναφέρει ρεπορτάζ του Guardian.

«Χωρίς νερό δεν υπάρχει ζωή», λέει χαρακτηριστικά ο Σεΐχ Νίντχαμ, θρησκευτικός ηγέτης των Μανδαίων –της αρχαίας κοινότητας της Μεσοποταμίας, με δική της γλώσσα και θρησκεία–, που ζει στην πόλη Αμάρα στο νότιο Ιράκ, στις όχθες του ποταμού στον οποίο κολυμπά τακτικά από τότε που ήταν νεαρός.

Οι Μανδαίοι είναι μέλη μιας από τις αρχαιότερες γνωστικές θρησκείες στον κόσμο. Το Νότιο Ιράκ είναι η πατρίδα τους για πάνω από χίλια χρόνια, ιδιαίτερα στην επαρχία Μαϊσάν. Η πρωτεύουσα της επαρχίας, Αμάρα, είναι κτισμένη γύρω από τον Τίγρη. Το νερό είναι κεντρικό στοιχείο της πίστης τους και κάθε σημαντικό γεγονός της ζωής τους, από τους γάμους ως τις κηδείες, απαιτεί τελετουργικό καθαρισμό των νερών του ποταμού.

Ο Τίγρης είναι ένας από τους δύο διάσημους ποταμούς που συνιστούν την κοιτίδα της Μεσοποταμίας, και κάποτε αποτελούσε μέρος της «εύφορης ημισελήνου». Ο ποταμός πηγάζει από τη νοτιοανατολική Τουρκία και διασχίζει τις δύο μεγαλύτερες πόλεις του Ιράκ, τη Μοσούλη και τη Βαγδάτη, μέχρι να ενωθεί με τον Ευφράτη. Ενωμένοι, με το όνομα Σατ αλ-Αράβ, ολοκληρώνουν το ταξίδι τους νότια, προς τον Περσικό Κόλπο.

Η ανθρώπινη ιστορία άλλαξε στις όχθες αυτών των δύο ποταμών. Εκεί αναπτύχθηκε για πρώτη φορά η γεωργία μεγάλης κλίμακας, γράφτηκαν οι πρώτες λέξεις, και εφευρέθηκε ο τροχός. Σήμερα τα νερά του Τίγρη χρησιμοποιούνται για άρδευση, μεταφορές, παραγωγή ενέργειας και πόση για τα περίπου 18 εκατομμύρια Ιρακινούς που ζουν στη λεκάνη απορροής του.

Ωστόσο η υγεία του ποταμού τελεί υπό επιδείνωση εδώ και δεκαετίες. Το Ιράκ διέθετε υπερσύγχρονες υποδομές ύδρευσης, μέχρι που οι ΗΠΑ το στοχοποίησαν στις πολεμικές επιχειρήσεις της «Καταιγίδας της Ερήμου» του 1991. Με τις μονάδες επεξεργασίας να έχουν καταστραφεί, τα λύματα άρχισαν να ρέουν στις υδάτινες οδούς – ενώ χρόνια κυρώσεων και συγκρούσεων δεν επέτρεψαν την πλήρη ανάκαμψη των υποδομών.

Σήμερα, σε όλο το νότιο και κεντρικό Ιράκ, μόλις το 30% των αστικών νοικοκυριών είναι συνδεδεμένα με εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων. Αυτό το ποσοστό μειώνεται στο 1,7% στις αγροτικές περιοχές. Πέρα από τα αστικά απόβλητα, χημικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα στις γεωργικές απορροές, καθώς και βιομηχανικά πετρελαϊκά και ιατρικά απόβλητα, καταλήγουν στον ποταμό.

Μια μελέτη του 2022 διαπίστωσε ότι η ποιότητα του νερού σε πολλές τοποθεσίες στην πρωτεύουσα Βαγδάτη βαθμολογείται ως «κακή» ή «πολύ κακή». Το 2018, τουλάχιστον 118.000 άνθρωποι στη νότια πόλη Βασόρα νοσηλεύθηκαν λόγω κατάποσης μολυσμένου ύδατος.

Ο όγκος του ποταμού έχει επίσης μειωθεί δραματικά. Τα τελευταία 30 χρόνια η Τουρκία έχει κατασκευάσει μεγάλα φράγματα στον Τίγρη και η ποσότητα του νερού που φτάνει στη Βαγδάτη είναι μειωμένη κατά 33%. Αλλά και το Ιράν έχει κατασκευάσει φράγματα και έχει εκτρέψει το νερό από τους παραποτάμους που τροφοδοτούν τον Τίγρη. Εντός του Ιράκ το νερό συχνά υπερχρησιμοποιείται, ειδικά στον γεωργικό τομέα, ο οποίος αντλεί το 85% των επιφανειακών υδάτων της χώρας.

Μέσα σε όλα αυτά υπάρχει και ο αντίκτυπος της κλιματικής κρίσης. Στο Ιράκ έχει καταγραφεί μείωση των βροχοπτώσεων κατά 30%, με αποτέλεσμα τη χειρότερη ξηρασία εδώ και σχεδόν έναν αιώνα. Η ζήτηση για γλυκό νερό στη χώρα αναμένεται να ξεπεράσει την προσφορά έως το 2035. Αυτό το καλοκαίρι η στάθμη του Τίγρη ήταν τόσο χαμηλή που οι άνθρωποι μπορούσαν εύκολα να τον διασχίσουν με τα πόδια.

Τα φράγματα που κτίζονται ενάντια στο ρεύμα του ποταμού και η κακοδιαχείριση προκαλούν τη μεγαλύτερη ανησυχία, καθώς μειώνεται ο όγκος του ποταμού και αυξάνεται η συγκέντρωση ρύπων. Η ιρακινή κυβέρνηση αναγκάστηκε να πιέσει επανειλημμένως την Τουρκία να απελευθερώσει περισσότερο νερό από τα φράγματά της, αλλά οι υδάτινες σπατάλες των Ιρακινών προκαλούν ανησυχίες τις οποίες συχνά εγείρουν οι τούρκοι αξιωματούχοι σε αυτές τις συζητήσεις.

Τον περασμένο Νοέμβριο η Βαγδάτη και η Αγκυρα υπέγραψαν έναν μηχανισμό αντιμετώπισης ορισμένων από τα προβλήματα του ποταμού – παύση της ρύπανσης, εισαγωγή σύγχρονων τεχνολογιών άρδευσης, ανάκτηση γεωργικών εκτάσεων και βελτίωση της διαχείρισης των υδάτων.

Η συμφωνία περιγράφεται ως «πετρέλαιο αντί νερού», καθώς έργα υποδομής θα αναληφθούν από τουρκικές εταιρείες και θα χρηματοδοτηθούν με πετρελαϊκά κεφάλαια. Το ιρακινό υπουργείο Εξωτερικών τη χαρακτηρίζει «πρώτη στο είδος της», αλλά προκαλεί τις αντιδράσεις ειδικών, περιβαλλοντικών ακτιβιστών και κοινού, με το επιχείρημα ότι παραδίδει στην Αγκυρα τον έλεγχο των υδάτινων πόρων του Ιράκ, ενώ δεν είναι και επίσημα δεσμευτική.

Σε κάθε περίπτωση, η ξηρασία του Τίγρη απειλεί τους Μανδαίους του νότιου Ιράκ. Πολλοί έχουν ήδη εγκαταλείψει τη χώρα ή έχουν μετακινηθεί προς την αυτόνομη περιοχή του Κουρδιστάν. Οι εκτιμήσεις τοποθετούν τον παγκόσμιο πληθυσμό τους μεταξύ 60.000 και 100.000 – με λιγότερους από 10.000 να παραμένουν στο Ιράκ. Ο ετοιμοθάνατος Τίγρης ίσως αποδειχθεί το τελευταίο καρφί στο φέρετρο του αρχαίου πολιτισμού τους, όπως επισημαίνει ο Guardian.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News