Η πρόσφατη αντιπαράθεση γύρω από την παγκόσμια περιοδεία-αφιέρωμα στα έργα των Μάνου Χατζιδάκι και Μίκη Θεοδωράκη, με βασικούς ερμηνευτές τη Νατάσσα Μποφίλιου και τον Γιάννη Χαρούλη, έφερε στο προσκήνιο ένα ερώτημα που ξεπερνά τη συγκεκριμένη παραγωγή: ποιος έχει τελικά τον τελευταίο λόγο για το μέλλον ενός μεγάλου δημιουργού; Ο Γιώργος Χατζιδάκις, θετός γιος και κληρονόμος του Μάνου, ανακοίνωσε ότι δεν είχε δώσει άδεια για τη χρήση του έργου και ότι έχει προχωρήσει σε νομικές κινήσεις.

Το έργο του Μάνου Χατζιδάκι είναι βαθιά ριζωμένο στη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα και ταυτόχρονα ταξιδεύει διεθνώς εδώ και δεκαετίες. Το να ακουστεί ξανά σε σπουδαίες αίθουσες, από μεγάλο σύνολο μουσικών, είναι κάτι που θα περίμενε κανείς να προκαλέσει ενθουσιασμό. Και όμως, ο διαχειριστής της κληρονομιάς του δημιουργού στέκεται απέναντι επειδή θεωρεί την αισθητική της περιοδείας κατώτερη της αισθητικής του έργου, κάτι που φάνηκε, όπως αναφέρθηκε, και από την αφίσα της.

Στην πλευρά όσων στηρίζουν τον κληρονόμο το επιχείρημα μοιάζει απλό. Το έργο ενός τόσο ιδιαίτερου και απαιτητικού δημιουργού δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν ανοιχτό πεδίο. Χρειάζεται προσοχή και αισθητικό μέτρο. Ο Μάνος είχε αυστηρό κώδικα όσον αφορά το πώς, από ποιον και με ποιο ύφος παρουσιάζεται η μουσική του. Οι υποστηρικτές του γιου βλέπουν τον ρόλο του όχι ως του διαχειριστή δικαιωμάτων, αλλά ως αυτού που οφείλει να προστατεύσει την κληρονομιά από κακόγουστες ή άστοχες χρήσεις. Αν κάτι δεν εναρμονίζεται με το πνεύμα ή τα κριτήρια του δημιουργού, τότε ίσως είναι προτιμότερο να μη γίνει καθόλου.

Από την άλλη, υπάρχει μια εξίσου έντονη αντίδραση, που λέει ότι η μουσική δεν είναι κάτι που πρέπει να φυλάσσεται σε θυρίδα. Οι αντίθετες φωνές θεωρούν πως όταν ο κληρονόμος μπαίνει τόσο δυναμικά μπροστά, δημιουργεί ένα ασφυκτικά στενό πλαίσιο για έναν συνθέτη που υπήρξε ανοιχτός και προοδευτικός. Το έργο του Χατζιδάκι έχει ήδη καθιερωθεί διεθνώς, δεν κινδυνεύει από μια συναυλία με 23μελή ορχήστρα, καλλιτέχνες με έντονο προσωπικό στίγμα και σημαντικούς χώρους παρουσίασης, όπως το Carnegie Hall. Απεναντίας, ίσως κερδίσει νέους ακροατές.

Δεν είναι λίγοι και αυτοί που αναρωτιούνται πώς γίνεται ο διαχειριστής της κληρονομιάς του Χατζιδάκι να αρνείται μια διεθνή περιοδεία υψηλών προδιαγραφών επειδή τη θεωρεί αισθητικά κατώτερη, ενώ ταυτόχρονα να δίνει την άδεια σε μια εταιρεία κινητής τηλεφωνίας να χρησιμοποιήσει μια μελωδία του συνθέτη σε διαφημιστικό σποτ. Η επιλογή αυτή δεν είναι λάθος από μόνη της, οι δημιουργοί ζουν και μέσα από τη χρήση του έργου στην καθημερινότητα. Αλλά η σύγκριση δεν παύει να είναι άξια σχολιασμού.

Η κουβέντα που έχει ανοίξει, πάντως, έχει βάση. Ο κύριος προβληματισμός εδώ είναι αν τελικά η προστασία του έργου υπηρετεί τον δημιουργό ή τον εγκλωβίζει σε μια ερμηνεία που δεν μπορεί πια να ανανεωθεί. Και αν η αιτία του «όχι» αφορά ακόμη και την αισθητική μιας αφίσας, τότε πόσος χώρος μένει για να αναπνεύσει η τέχνη; Χρειάζεται άραγε η τέλεια επιμέλεια του περιβάλλοντος για να δικαιωθεί στη σκηνή ένα έργο που ήδη έχει αποδείξει την αξία του;

Η πραγματικότητα είναι ότι η κληρονομιά ενός δημιουργού είναι πάντα ένα πεδίο μάχης μεταξύ δύο αντίθετων ρευμάτων. Το ένα, συντηρητικό και προστατευτικό, επιμένει ότι τίποτα δεν πρέπει να αλλοιώνεται, ότι η καθαρότητα του πρωτότυπου είναι πάνω από όλα. Το άλλο, ανοιχτό και εξελισσόμενο, βλέπει την τέχνη ως ζωντανό οργανισμό που χρειάζεται να προσαρμόζεται, να διασχίζει σύνορα και να επιβιώνει μέσα στο σήμερα.

Καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει απόλυτο δίκιο, ούτε απόλυτο άδικο. Η διαχείριση της κληρονομιάς είναι ένα δύσκολο παιχνίδι ισορροπίας. Πρέπει να προστατεύεις χωρίς να φυλακίζεις και να επιτρέπεις χωρίς να εκθέτεις. Το ερώτημα είναι πότε η ζυγαριά γέρνει υπερβολικά προς τη μία κατεύθυνση.

Στην περίπτωση του Χατζιδάκι η αυστηρότητα φαίνεται να υπερτερεί, σε βαθμό που εμποδίζει ακόμη και αξιόλογες, καλλιτεχνικά σοβαρές προσεγγίσεις. Για μια μουσική που ήδη έχει διασχίσει σύνορα, έχει αντέξει δεκαετίες και έχει αγγίξει γενιές, το να εμποδίζεται μια διεθνής παρουσίαση μοιάζει περισσότερο με κλείσιμο παρά με φροντίδα. Η τέχνη δεν απειλείται από τους ανθρώπους που την υπηρετούν με σεβασμό, απειλείται περισσότερο όταν παραμένει ανέγγιχτη, σαν εύθραυστο αντικείμενο σε βιτρίνα.

Το χαμένο στοίχημα εδώ είναι η ευκαιρία ενός έργου να ξανασυστηθεί στο κοινό, να αποκτήσει νέα αναγνώριση, να συνδεθεί με σύγχρονες εκφράσεις. Είναι πολύ εύκολο να θεωρείς ότι η τέχνη ανήκει μόνο σε σένα αν τη διαχειρίζεσαι. Αλλά τελικά ανήκει σε όλους όσοι μπορούν να τη νιώσουν, και αυτή είναι η δύναμή της.

Και όταν μια κακή αφίσα μπορεί να κλείσει τον δρόμο ενός σημαντικού μουσικού έργου προς το Carnegie Hall ή την όπερα του Σίδνεϊ, αλλά μια τηλεοπτική διαφήμιση μπορεί να ντυθεί με μελωδίες του, τότε ορθώς αναρωτιέται ο κόσμος ποιο είναι τελικά το κριτήριο της προστασίας. Η αισθητική, πάντως, ως επιχείρημα, εδώ δεν ταιριάζει.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News