Ισχυρότατα –και ευλόγως– είναι τα ταφικά έθιμα σε μια χώρα όπως η Ελλάδα, με βαθιές θρησκευτικές παραδόσεις, άρρηκτα συνδεδεμένες με την έννοια της εθνικής ταυτότητας, με την ίδια της την ύπαρξη. Στον ναό ο νεκρός τοποθετείται με το πρόσωπο προς τα ανατολικά, μιας και από εκεί έρχεται ο Σωτήρας, εκεί είναι ο Παράδεισος της Εδέμ. Η χριστιανική ορθόδοξη θρησκεία θέλει το σώμα προορισμένο να αναστηθεί. Ο εκλιπών θάβεται με όλες τις τιμές – με την κηδεία να αποτελεί ίσως το πιο σημαντικό μέσο έκφρασης της αγάπης των ζώντων προς εκείνον.

Με τέτοιο πρόλογο, θα περίμενε κανείς το κείμενο αυτό να ήταν δηλωτικό απόψεων κατά της αποτέφρωσης, η οποία έχει την τιμητική της: συμπληρώνει έξι χρόνια ύπαρξης στην Ελλάδα, μέσα από τη δημιουργία του Αποτεφρωτηρίου στη Ριτσώνα. Καμία σχέση. Προσπαθεί απλώς να «κατανοήσει» τα δεδομένα που διαμορφώνουν το εγχώριο τοπίο, στο οποίο η Εκκλησία –αλλά όχι μόνο– επιδεικνύει σημαντικές αντιστάσεις σε ό,τι έχει να κάνει με την καύση των νεκρών.

Δεν υπάρχουν βεβαίως λόγοι μεμψιμοιρίας. Το Αποτεφρωτήριο στη Ριτσώνα (τη μονάδα έχει ιδρύσει η εταιρεία Crem Services S.A.) και ο πρόεδρος της Ελληνικής Κοινωνίας Αποτέφρωσης Αντώνης Αλακιώτης μπορούν να είναι ικανοποιημένοι με τους αριθμούς που βλέπουν το φως της δημοσιότητας. (Για το τι δεν μπορούν να εκφράζουν ικανοποίηση, θα το δούμε παρακάτω).

Οι καύσεις των νεκρών κινούνται πλέον ετησίως στο επίπεδο των 5.000, αριθμός που όσο κι αν βρίσκεται χαμηλά στον ευρωπαϊκό κατάλογο (άλλο το πολιτισμικό πλαίσιο εδώ, η Ολλανδία έκανε την πρώτη αποτέφρωση το 1914, δεν υπάρχει σύγκριση), υποδηλώνει ότι η καύση συνιστά πλέον σοβαρή, και πάντως όχι αμελητέα, εναλλακτική «λύση» και στην Ελλάδα. Μια ματιά στα σχόλια επισκεπτών του Αποτεφρωτηρίου, πρόσωπα που βρέθηκαν εκεί συνοδεύοντας δικούς τους στο τελευταίο αντίο, αρκεί για να κάνουν και περήφανο τον κ. Αλακιώτη: «Αξιοπρέπεια, ανθρωπιά, σεμνότητα, ηρεμία και σεβασμός είναι οι λέξεις που χαρακτηρίζουν το αποτεφρωτήριο και το προσωπικό του». «Δεν έχω λόγια. Διακριτικότητα, Σεβασμός, Ησυχία, Ευγένεια, Καθαριότητα, Πολυτέλεια», και πάει λέγοντας.

Ισως τα καλά λόγια, οι έπαινοι, η αναγνώριση συνιστούν αντίβαρο στην υπερπροσπάθεια που έχει καταβληθεί, με πρωταγωνιστή τον ίδιο, από το 1996 και επί 23 συναπτά έτη, για να γίνει πραγματικότητα η πρώτη αποτέφρωση. Ο –εκλιπών πια– νομικός Αντώνης Βγόντζας ετοίμασε το πρώτο σχέδιο νόμου. Δύσκολο όμως τότε να προταθεί σχέδιο νόμου, η χρονική συγκυρία κρινόταν ως ακατάλληλη. Το περιεχόμενο συρρικνώθηκε σε τροπολογία. Ακόμη και η τροπολογία δεν έγινε δεκτή. Οπως δεν «πέρασε» και το 2004, άλλη ρύθμιση, παρότι το φάσμα των υπογραφών ήταν ευρύ και διακομματικό. Η Ντόρα Μπακογιάννη, ο Κώστας Σκανδαλίδης, ο Φώτης Κουβέλης, ο Μιλτιάδης Εβερτ είχαν γνέψει καταφατικά.

Η πρώτη τροπολογία αποτέλεσε γεγονός το 2006, επί υπουργίας Προκόπη Παυλόπουλου στον θώκο των Εσωτερικών, με Αρχιεπίσκοπο τον Μακαριστό Χριστόδουλο και δήμαρχο Αθηναίων την κυρία Μπακογιάννη. Η πορεία θα ήταν ακόμη μακρά. Ενα από τα βήματα (όρισε τις προδιαγραφές των χώρων) έκανε ως υπουργός Περιβάλλοντος η Τίνα Μπιρμπίλη, το 2009. Κι επειδή η πρόβλεψη ήθελε τους δήμους –και τα νομικά τους πρόσωπα– να πρωτοστατούν στην ίδρυση αποτεφρωτηρίων, όλοι κοίταξαν επίμ0να τους αιρετούς. Ματαίως, τους χαρακτήριζε μακάρια ακινησία. Ωθηση στη ρύθμιση που προβλέπει ίδρυση μονάδων καύσης από ιδιώτες έδωσε τελικά ο Πάνος Σκουρλέτης, ως υπουργός Εσωτερικών – ίσως ο τελευταίος που θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς, ως «κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ».

Ο χώρος σχεδιάσθηκε με πρόθεση να αποπνέει ηρεμία. Λιτές γραμμές, φυσικό φως από φεγγίτες, λευκό χρώμα. Aίθουσα τελετών, αίθουσα αναμονής συγγενών, αναψυκτήριο με αίθριο χώρο. Eκθετήριο για την πώληση τεφροδόχων, τεφροφυλάκιο. Ο κλίβανος λειτουργεί στους 850 βαθμούς Κελσίου, η διαδικασία διαρκεί μέσες-άκρες δυο ώρες.

Σήμερα, πολλοί από τους συγγενείς που επιλέγουν την αποτέφρωση, εκπληρώνοντας ενίοτε επιθυμία του εκλιπόντος δικού τους ανθρώπου, αισθάνονται ανακούφιση που δεν πρέπει πλέον να ταξιδέψουν ως τη Βουλγαρία (όπως ταξίδεψε κάποτε ο Γιάννης Μπουτάρης για τη σύζυγό του Αθηνά)– με έξοδα ανεπίτρεπτα υψηλά, ακόμη και για περασμένες εποχές. Εκφράζουν όμως και παράπονο για τον τιμωρητικό «κανόνα» από την Εκκλησία, να πρέπει να τους αποχαιρετήσουν, ενίοτε χριστιανούς, χωρίς εξόδιο ακολουθία. Xωρίς κηδεία.

Η Διαρκής Ιερά Σύνοδος έχει καταστήσει από το 2019 σαφές (και με προηγούμενες εγκυκλίους, επίσης) ότι «η Εκκλησία ως κοινότητα, που είναι κατ’ εξοχήν χώρος ελευθερίας, δεν καταναγκάζει κανέναν άνθρωπο να τηρεί τις παραδόσεις της. Εχει, όμως, το δικαίωμα να θεωρήσει την καύση μεταχείριση αντίθετη προς τις αρχές, την παράδοση και τα έθιμά της» και γι’ αυτόν τον λόγο «προφανώς όσοι δεν θέλουν να ακολουθήσουν την παράδοση της Εκκλησίας, έχουν το δικαίωμα να επιλέξουν την αποτέφρωση, οπότε δεν θα τύχουν Εξοδίου Ακολουθίας (κηδείας) από την Εκκλησία». Σε τετρασέλιδο φυλλάδιο που είχε μοιραστεί την ίδια περίοδο στους ναούς, υπογραμμιζόταν η θέση: «Τα νεκρά σώματα δεν είναι άχρηστα αντικείμενα, τα οποία πρέπει να παραδοθούν στη φωτιά και στον θρυμματισμό».

Ως εκ τούτου, ο ύστατος αποχαιρετισμός γίνεται συνήθως, για όσους το επιθυμούν, με τρισάγιο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και εξαιρέσεις ιερέων που υποκύπτουν στις πιέσεις και τα παρακάλια φίλων και συγγενών, όπως συνέβη στην περίπτωση δημοφιλέστατης ηθοποιού.

Είναι πολλοί άλλωστε οι διάσημοι που έχουν επιλέξει –διαχρονικά– την καύση. Από τη Μαρία Κάλλας ως τον Πέτρο Κουναλάκη, τη Μάρθα Καραγιάννη, τον Φίλιππο Πετσάλνικο, τη Ντίνα Κώνστα, τον Γιώργο Κοτανίδη και πολλούς άλλους. Ο αμερικανός αρχαιολόγος Στίβεν Μίλλερ αναφέρεται μάλιστα ως ξεχωριστή περίπτωση, αφού είχε φροντίσει να πληρώσει ο ίδιος έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του το αποτεφρωτήριο. Εχοντας αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στην ανάδειξη των αρχαιοτήτων της Αρχαίας Νεμέας, διάλεξε δε για την τέφρα του μια λευκή λήκυθο, αντίγραφο αρχαιοελληνικής αττικής ληκύθου που φιλοξενείται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.

Ο θάνατος, υπόθεση πολύ «προσωπική» για τον καθένα από μας, φέρει το βάρος συμβολισμών, πεποιθήσεων, του πολιτισμικού υπόβαθρού μας. Φέρει το βάρος μιας πανανθρώπινης αγωνίας, πρωτίστως υπαρξιακής. «Respice Finem» («αναλογίσου το τέλος») έγραφε ένα μικρό αντικείμενο του ήρωα του Τολστόι στο έργο του «Ο Θάνατος του Ιβάν Ιλίτς», βάζοντάς τον συστηματικά σε τροχιά στοχασμού και περισυλλογής για το «αναπόφευκτο». Το δίλημμα ταφή ή καύση είναι πιο περίπλοκο από ό,τι φαίνεται, και δεν έχει να κάνει μόνο με τις όποιες φωνές αντίδρασης, που τόσο μάς αρέσει να δαιμονοποιούμε.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News