Οσοι ξέρουν από πολέμους και ένοπλες συγκρούσεις ξεχωρίζουν τη συγκλονιστική φωτογραφία, που τράβηξε την Πρωτοχρονιά του 1968 ο αμερικανός φωτογράφος Εντι Ανταμς στη βιετναμέζικη πρωτεύουσα, που τότε ονομαζόταν Σαϊγκόν. Ενας λεπτοκαμωμένος Βιετναμέζος με κοντό παντελόνι, καρό πουκάμισο, ξυπόλητος, με τα χέρια δεμένα στην πλάτη, προχωρά σε δρόμο της πόλης περιστοιχισμένος από στρατιώτες. Ενας άνδρας σημαδεύει τον αιχμάλωτο στο κεφάλι και τον εκτελεί. Η φωτογραφία του Ανταμς σάρωσε: μονοπώλησε το ενδιαφέρον σε αμερικανικά πρωτοσέλιδα, ψηφίστηκε ως φωτογραφία της χρονιάς, βραβεύθηκε με Πούλιτζερ. Ισως, λένε, λειτούργησε καθοριστικά για την εξέλιξη του πολέμου στο Βιετνάμ, που προκάλεσε τον θάνατο έως και 3,5 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Ακόμη όμως και αυτοί που έχουν ζήσει αιματηρές συρράξεις, ας μη βιαστούν να πουν ότι τα έχουν δει όλα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη συνιστά πλέον ένα κεφάλαιο από μόνη της. Η τεχνολογία μπορεί να μας εκπλήξει. Η ψυχολογία ακόμη περισσότερο.

Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) που εισβάλλουν στον εναέριο χώρο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, άλλοτε στο Βέλγιο, άλλοτε στη Σουηδία και στην Ισπανία, θεωρούνται μέρος ενός πολέμου υβριδικού, ύπουλου, ενίοτε ασύμμετρου. Χωρίς ορατό «θύτη», με θολό τον αριθμό των «θυμάτων».

«Η συνεχιζόμενη εισβολή drones στον εναέριο χώρο της ΕΕ συνιστά μέρος του υβριδικού πολέμου κατά της Ευρώπης», δήλωσε ο εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αρμόδιος για θέματα Αμυνας, Τομάς Ρενιέ, μόλις την Παρασκευή 7 Νοεμβρίου, αποφεύγοντας να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες. Και πρόσθεσε: «Είναι σαφές, όπως δήλωσε και η πρόεδρος Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ότι πρόκειται για υβριδικό πόλεμο και η Ευρώπη διατρέχει κίνδυνο».

Το Βέλγιο συγκάλεσε έκτακτο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, το οποίο έκανε λόγο για συντονισμένη επιχείρηση από «επαγγελματίες» με στόχο να σπείρουν «πανικό», ενώ ο κ. Ρενιέ θύμισε την προτεραιότητα που αποδίδεται στο «Τείχος κατά των Drones», στον οδικό χάρτη για την Αμυντική Ετοιμότητα 2030, τον οποίο και παρουσίασε η Κομισιόν τον περασμένο μήνα.

Κάτω από τον πήχη της πολεμικής πράξης

Η Ελλάδα, ψηφίδα του ευρωπαϊκού μωσαϊκού, πέρα από τα όποια σχέδια έχουν καταρτίσει οι Ενοπλες Δυνάμεις και αφορούν την αμυντική- πολεμική μηχανή της χώρας, διαθέτει Παρατηρητήριο Ανάλυσης Υβριδικών Απειλών στους κόλπους του υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης. Το Protagon ζήτησε από τον Αθανάσιο Κοσμόπουλο, επιχειρησιακό συντονιστή του Παρατηρητηρίου αλλά και εμπνευστή του (με συμπαραστάτες, όπως τονίζει ο ίδιος, το Μαξίμου, επί εποχής Γρηγόρη Δημητριάδη ακόμη, αλλά και τους αρμόδιους υπουργούς, τότε τον Κυριάκο Πιερρακάκη, σήμερα τον Δημήτρη Παπαστεργίου), να σκιαγραφήσει τι εστί υβριδικός πόλεμος, δίνοντας απαντήσεις ως προς την προετοιμασία της χώρας για την αποτροπή του.

Ο κ. Κοσμόπουλος καθιστά σαφές ότι δεν θα βρείτε εύκολα συγκεκριμένο, έναν και μοναδικό ορισμό της υβριδικής απειλής. Κρατήστε, ίσως, αυτόν του ΝΑΤΟ: ως η απειλή που προέρχεται από έναν υπάρχοντα ή μελλοντικό αντίπαλο (κρατικό, μη κρατικό, τρομοκράτη), με τη χρήση συμβατικών ή μη συμβατικών μεθόδων, προκειμένου να επιτύχει τους στόχους του. Το πρόβλημα; Κατά κανόνα δεν προκύπτει με τρόπο σαφή ποιος είναι ο ιθύνων νους και ποιος ο εκτελεστικός υπεύθυνος των επιχειρήσεων.

Κατά τον ορισμό που υιοθετεί η ΕΕ, οι υβριδικές απειλές έχουν να κάνουν με «συντονισμένες επιζήμιες δραστηριότητες, που σχεδιάζονται και εκτελούνται με κακόβουλη πρόθεση. Εχουν ως στόχο να πλήξουν έναν στόχο, όπως ένα κράτος ή ένα θεσμικό όργανο, με διάφορα μέσα, συχνά συνδυαζόμενα μεταξύ τους. Στα μέσα αυτά μπορεί να περιλαμβάνονται η χειραγώγηση πληροφοριών, οι κυβερνοεπιθέσεις, η οικονομική επιρροή ή ο οικονομικός εξαναγκασμός, οι συγκαλυμμένοι πολιτικοί ελιγμοί, η διπλωματία εξαναγκασμού ή οι απειλές στρατιωτικής βίας».

Συνιστούν πόλεμο; Η απάντηση είναι αρνητική: συνήθως παραμένουν κάτω από τον πήχη της πολεμικής πράξης.

«Το Παρατηρητήριο έχει να κάνει με το επιστημονικό κομμάτι εν καιρώ ειρήνης», υπογραμμίζει ο κ. Κοσμόπουλος. «Εντοπίζουμε και καταγράφουμε το μοτίβο των απειλών, συμπεριλαμβανομένης της παραπληροφόρησης, ενημερώνουμε τους οικείους φορείς. Μελετούμε την ευπάθεια, την τρωτότητα κρίσιμων φορέων. Συνεδριάζουμε ανά 40 μέρες. Εργαζόμαστε συστηματικά, προκειμένου να καταρτισθεί το Εθνικό Υβριδικό Δόγμα, το πρώτο σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ενωσης. Η Φινλανδία μάς έδωσε προσφάτως εύσημα, εκτιμώντας ότι η ελληνική πρωτοβουλία θα λειτουργήσει ως βέλτιστη πρακτική (best practice).

»Συμβάλλουμε στη διαδικασία συλλογής, ανάλυσης και ανταλλαγής πληροφοριών σχετικά με πιθανές ή ενεργές απειλές στον κυβερνοχώρο, τη λεγόμενη Cyber Threat Intelligence (CTI), με σκοπό να βοηθήσει τους οργανισμούς να αμυνθούν έναντι αυτών. Απαιτείται εξοπλισμός με ειδικά εργαλεία software».

Ο ίδιος εκτιμά ότι οι υβριδικές απειλές αναδύονται ως ύπουλος παράγοντας αποσταθεροποίησης. Είναι συμπίλημα τακτικών που στοχεύει στο να κλονίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς. Βασικό όπλο η παραπληροφόρηση, αλλά όχι μόνο. «Προσπαθούν κάποιοι να ενσταλάξουν οργή για το παρελθόν, φόβο για το μέλλον», επισημαίνει ο ίδιος. «Λογαριασμοί στα social media απευθύνουν καλέσματα, υιοθετούν πλήρως συγκρουσιακή τακτική, προκαλούν τοξικότητα, ρίχνουν λάδι στη φωτιά.

»Είναι ενδεικτική η  περίπτωση της Ρουμανίας, στην οποία είδαμε τον Μάρτιο του 2022 κυβερνοεπίθεση στο κεντρικό διυλιστήριο πετρελαίου και σε 800 πρατήρια βενζίνης. Ως το βράδυ, διάφοροι λογαριασμοί στο Χ (πρώην Twitter) εξαπέλυαν απειλητικές προβλέψεις για εκτόξευση της τιμής της βενζίνης, προκαλώντας σάλο… Στη συγκεκριμένη χώρα είχαμε μέχρι και ακύρωση των προεδρικών εκλογών, σχετικά προσφάτως. Το μοτίβο της απειλής ήθελε 18 αναρτήσεις την ώρα, επί 24ώρου βάσεως, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παρέμβαση που δεν μπορεί να έχει κάνει ανθρώπινο χέρι».

Τα εργαλεία και το «χακάρισμα»

Εργαλεία αναπτύσσουν στην τρέχουσα φάση και το υπουργείο Εξωτερικών (σ.σ.: θα είναι σε θέση να βλέπει, μέσω λογισμικού, στο πλαίσιο του έργου Global Media Center, ό,τι γράφεται σε εθνικό επίπεδο για τη χώρα) και η Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης & Επικοινωνίας. Σε πολλά κράτη-μέλη έχουν, άλλωστε, καταρτιστεί καμπάνιες (media literacy), ακόμη και προς ανήλικους μαθητές, από οκτώ ετών και πάνω, για την αναγνώριση του «ψεύδους», της παραπλάνησης, σε αυτά που ακούν ή διαβάζουν.

«Το χειρότερο χακάρισμα γίνεται στο μυαλό των ανθρώπων», λέει σκωπτικά ο κ. Κοσμόπουλος, εξηγώντας ότι μπορεί στο φυσικό και στο ψηφιακό πεδίο να έχουμε αναπτύξει μέτρα ασφαλείας και άμυνες, στο γνωσιακό πεδίο, όμως, υστερούμε. «Είναι κυρίαρχος ο πόλεμος των αφηγημάτων. Το συναίσθημα χειραγωγείται, προκαλείται σύγχυση, ενισχύονται οι αυταπάτες, ένας ολόκληρος ψυχολογικός μηχανισμός ενεργοποιείται. Ο πολίτης δυσπιστεί, κλονίζεται, χάνει την ικανότητα καθαρής κρίσης. Δημιουργείται το φαινόμενο που αποκαλούμε “φυσαλίδες απομόνωσης”. Διαμορφώνονται χώροι όπου αντηχεί μία και μοναδική άποψη. Οι υβριδικές απειλές συνιστούν απειλή για τη δημοκρατία».

Στις κυβερνοεπιχειρήσεις, οι οποίες στοχεύουν κρίσιμες υποδομές και συστήματα ζωτικής σημασίας, παρατηρείται μάλιστα τα τελευταία χρόνια η εξής διαφοροποίηση: παλαιότερα υπήρχαν «Big Bang incidents», με πλήρη αποσάθρωση της επιχειρησιακής λειτουργίας ενός πληροφοριακού συστήματος. Σήμερα τοποθετούνται πληροφοριακά εμφυτεύματα στους «στόχους». Μέσω αυτών των εμφυτευμάτων εξάγονται με τρόπο που δεν γίνεται αντιληπτός πληροφορίες, και ενώ η καταστροφή μετατίθεται στο μέλλον. Οι κυβερνοεπιθέσεις λειτουργούν, με άλλα λόγια, ως ωρολογιακή βόμβα που θα ενεργοποιηθεί σε χρόνο τον οποίο θα επιλέξει ο επιτιθέμενος, για να καταστρέψει τη λειτουργία της κρίσιμης υποδομής.

Φανταστείτε μια μακρά διακοπή στο δίκτυο ηλεκτροδότησης ή διακοπές επαναλαμβανόμενες. Το πλήγμα σε τομείς όπως η ενέργεια, η υγεία, οι μεταφορές, το τραπεζικό σύστημα, οι τηλεπικοινωνίες, μπορεί να υπερβεί τα όρια του απλού τεχνικού προβλήματος και να έχει βαθύ αποτύπωμα στην εμπιστοσύνη του πολίτη προς το κράτος και τις υπηρεσίες του.

Μοιάζει αδύνατο να αντισταθεί κανείς σε έναν αθέατο εχθρό. Να πολεμήσει ένα τεχνολογικό αερικό.

«Σε επίπεδο κυβερνοεπιθετικό τα περιστατικά –ανεπιτυχών και επιτυχών– παραβιάσεων ασφαλείας σε κρίσιμες υποδομές κρατών-μελών της ΕΕ έχουν τριπλασιαστεί από το 2018», σημειώνει ο κ. Κοσμόπουλος. «Οι κυβερνοεπιθέσεις κατά φορέων και οργανισμών, κυρίως συνίστανται σε credential thefts, με κύριους δρώντες τη Ρωσία και την Κίνα.

»Σε κάθε περίπτωση, για την αντιμετώπιση της όποιας κρίσης απαιτείται η καθολική συνεργασία όλων των εθνικών παραγόντων ισχύος, τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα. Υπολογίζεται ότι περίπου το 90% των κρίσιμων υποδομών στις ευρωπαϊκές χώρες σήμερα ελέγχεται και λειτουργεί υπό καθεστώς ιδιωτικοοικονομικό. Οι υβριδικές επιχειρήσεις θα πρέπει να αντιμετωπίζονται από περισσότερα του ενός υπουργεία. Να υπάρχει ενοποιημένο Δίκτυο Διαχείρισης Ασφάλειας».

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News