Το 2025 είχε κηρυχθεί από τον ΟΗΕ Διεθνές Ετος Κβαντικής Επιστήμης και Τεχνολογίας. Στις αρχές Μαρτίου, λοιπόν, είχα σημειώσει την ειρωνεία της τύχης ότι την ίδια χρονιά που εορτάζονται τα 100 χρόνια της κβαντικής θεωρίας (που ανέτρεψε όλες τις βεβαιότητες της κλασικής Φυσικής), ζούμε μια διαφορετική αλλαγή παραδείγματος, τώρα πλέον στον χώρο της πολιτικής, σε διεθνές επίπεδο μάλιστα (βλ. «Τι κοινό έχει ο Τραμπ με τον Βέρνερ φον Χάιζενμπεργκ», 2/3/25). Αλλαγή παραδείγματος που επέφερε η αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής ελέω Τραμπ στις σχέσεις με τις χώρες της Δύσης, την Ουκρανία, τη Ρωσία και τον υπόλοιπο κόσμο.

Χαρακτηριστική η κυνική φράση του αμερικανού αντιπροέδρου Βανς που είχε πει στους ευρωπαίους ηγέτες τον Φεβρουάριο στο Μόναχο ότι «υπάρχει νέος σερίφης στην πόλη», που μάλιστα το Σάββατο 3 Ιανουαρίου απόκτησε νέο νόημα με την απαγωγή του Μαδούρο.

Ηδη μέσα στο 2025 πολλοί αναλυτές, βλέποντας την αλλαγή πορείας των ΗΠΑ και τη διάρρηξη των συμμαχιών στη Δύση με άμεση επίδραση στις υπάρχουσες ισορροπίες,  είδαν κάποια επιστροφή στην πολιτική ισχύος των Μεγάλων Δυνάμεων του 19^ου αιώνα.

Εδώ υποβάλλω την ιδέα ότι πιο συγκεκριμένα μία αναλογία που αξίζει να μελετηθεί είναι η εντυπωσιακή αλλαγή πολιτικής της Μεγάλης Βρετανίας ως προς τις συμμαχίες της στις αρχές του 20^ού αιώνα. Πράγματι, η Μεγάλη Βρετανία εγκατέλειψε τη συμμαχική ή έστω ουδέτερη στάση της με τη Γερμανία για να συμμαχήσει με τη Γαλλία και με τη Ρωσία. Και πρόκειται για ανατροπή σχέσεων παγιωμένων από τον Μεσαίωνα!

Αγγλία και Γαλλία μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα

Από το 1066, όταν ο δούκας της Νορμανδίας Γουλιέλμος ο Κατακτητής νίκησε τον Χάραλντ στη μάχη του Χέιστινγκς  και πήρε τον αγγλικό θρόνο, οι άγγλοι βασιλιάδες είχαν αξιώσεις στον θρόνο της Γαλλίας, γεγονός που οδήγησε στον Εκατονταετή Πόλεμο (1337-1453), στο ενδιάμεσο του οποίου ο Ερρίκος Ε’ έγινε βασιλιάς της Γαλλίας. Τελικά, όμως, οι Αγγλοι εκδιώχθηκαν από τη Γαλλία.

Παράλληλα, η Γαλλία είχε συμμαχήσει με τη Σκωτία, μια συμμαχία που διατήρησε επί αιώνες. Ακολούθησαν πολεμικές επιχειρήσεις στις αποικίες με τελικό νικητή την Αγγλία, μέχρι που φθάνουμε στον Ναπολέοντα. Τότε η Αγγλία χρηματοδότησε τους εχθρούς του και πολέμησε τους Γάλλους σε θάλασσα (με σημαντικές νίκες του ναυάρχου Νέλσον στο Αμπουκίρ και στο Τραφάλγκαρ, μέχρι και την τελική νίκη του Ουέλινγκτον, μαζί με τον Πρώσο Μπλίχερ στο Βατερλό).

Αγγλία και γερμανικά κράτη μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα

Πέρα από την αγγλοσαξονική προέλευση με τις γλωσσικές και άλλες πολιτιστικές ομοιότητες, υπήρχαν στενοί εμπορικοί δεσμοί μεταξύ των Αγγλων και της Χανσεατικής Ενωσης από τον 13^ο έως τον 17^ο αιώνα. Το 1714 ο γερμανόφωνος πρίγκηπας του Ανόβερου ανέβηκε στον αγγλικό θρόνο ως Γεώργιος Α’ και στην περίοδο των Ναπολεόντειων Πολέμων, όπως είδαμε, η Αγγλία συμμάχησε με την Πρωσία εναντίον του Ναπολέοντα. Επίσης, το 1840 η βασίλισσα Βικτωρία παντρεύτηκε τον πρίγκιπα Αλβέρτο της Σαξονίας και αργότερα η κόρη της παντρεύτηκε τον πρίγκιπα Φρειδερίκο Γ’ της Πρωσίας.

Η αρχή των μεταστροφών

Από τα μέσα του 19^ου αιώνα σημειώθηκε μια σταδιακή προσέγγιση της Μεγάλης Βρετανίας με τη Γαλλία. Ετσι, πολέμησαν μαζί εναντίον της Ρωσίας στον Κριμαϊκό Πόλεμο και ξεπέρασαν μια σειρά αποικιακών διαφορών για την Αίγυπτο και το Μαρόκο, φθάνοντας το 1904 να συνάψουν την Entente Cordiale (Εγκάρδια Συννενόηση), που οδήγησε αργότερα στην τριπλή συμμαχία με τη Ρωσία εναντίον της Γερμανίας.

Αυτή η εξέλιξη, απρόσμενη πριν από λίγα χρόνια, εξηγείται από τη συνεχή ισχυροποίηση της ενωμένης πλέον Γερμανίας, που φάνηκε πως θα αποτελέσει κίνδυνο για τα παγκόσμια βρετανικά συμφέροντα. Πράγματι, η Μεγάλη Βρετανία κράτησε ουδέτερη στάση στον Γαλλο-πρωσικό Πόλεμο του 1870 και δεν εμπόδισε τη γερμανική ενοποίηση που κατάφερε ο Μπίσμαρκ το 1871. Μάλιστα, από το 1871, η Γερμανία είχε καταστεί η πρώτη ευρωπαϊκή δύναμη, αλλά την παγκόσμια ηγεμονία διατηρούσε η Μεγάλη Βρετανία.

Από την πλευρά του, ο Μπίσμαρκ επεδίωκε μια συνεννόηση με τη Μεγάλη Βρετανία, διότι στην εποχή του δεν υπήρχε πεδίο σύγκρουσης των συμφερόντων και των επιδιώξεων των δύο κρατών. Αλλωστε η Βρετανία τηρούσε μία πολιτική μη ανάμειξης στα ευρωπαϊκά πράγματα, έχοντας το ενδιαφέρον της στραμμένο στις εκτεταμένες αποικίες της. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής δεν δίστασε να συνάψει συμμαχία με την Ιαπωνία για να ανακόψει τη ρωσική επέκταση στην Ανατολική Ασία (που θεωρήθηκε ως η «αρχή του τέλους» της ευρωπαϊκής ηγεμονίας στην Υδρόγειο).

Από την άλλη πλευρά, για να αντιδράσει στην αυξανόμενη γερμανική δύναμη, διακόπτει την πολιτική του «λαμπρού απομονωτισμού» και συνάπτει το 1904 με τη Γαλλία την «Εγκάρδια Συνεννόηση» (Entente Cordiale). Παράλληλα, η βρετανική διπλωματία κατάφερε να ρυθμίσει τις διαφορές της με την εξασθενημένη Ρωσία μετά τον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο του 1904, διευκολύνοντας τον δρόμο προς μια τριπλή συμμαχία Μεγάλης Βρετανίας, Γαλλίας και Ρωσίας.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι σταδιακά μεταβάλλεται η εξωτερική πολιτική της Μεγάλης Βρετανίας λόγω της αυξανόμενης γερμανικής ισχύος, ιδιαίτερα μετά το Συνέδριο του Βερολίνου το 1878. Ετσι, από το 1904 η γερμανική υπεροχή στην Ευρώπη αποκτά ως αντίβαρο εκείνο που οι μεν Αγγλογάλλοι ορίζουν ως «ισορροπία δυνάμεων», ενώ οι Γερμανοί ως «κυκλωτική πολιτική».

Δύο βασικά σημεία χρήσιμα και σήμερα

Από την ιστορική αυτή αναφορά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον ότι οι περισσότεροι στη γερμανική ηγεσία συνέχιζαν να υποτιμούν την αλλαγή στάσης της Μεγάλης Βρετανίας και θεωρούσαν αδιανόητο ότι θα έφθανε να πολεμήσει εναντίον της Γερμανίας. Παραβλέποντας δηλαδή ότι η δική τους πολιτική απειλούσε τα βρετανικά συμφέροντα, σχεδίασαν την πολιτική τους και προχώρησαν στον πόλεμο με βάση τις βεβαιότητες του παρελθόντος, χωρίς να συνειδητοποιήσουν τις μεταβολές που διαδέχονταν η μία την άλλη.

Π.χ., τον Μάιο του 1914, ο αμερικανός πρόεδρος Ουίλσον έστειλε ειδικό απεσταλμένο, τον Εδουάρδο Μάντελ Χάουζ, για να βολιδοσκοπήσει τις διαθέσεις των ηγετών και των κυβερνήσεων των τότε Μεγάλων Δυνάμεων και να διαδραματίσει, αν ήταν δυνατό, μεσολαβητικό ρόλο για την άμβλυνση της οξύτητας των αντιθέσεων και τη διάσωση της ειρήνης, που απειλείτο από παντού.

Κατά τη συνάντησή του με τον Κάιζερ, όταν έφθασαν στο θέμα των σχέσεων της Γερμανίας με τη Μεγάλη Βρετανία, ο Κάιζερ είπε πως «η Αμερική, η Αγγλία και η Γερμανία, τρία αγγλοσαξονικά έθνη, έπρεπε να επιδιώξουν μια προσέγγιση μεταξύ τους». Επίσης, όταν, δύο μέρες μετά την κήρυξη του πολέμου (Α’ Παγκόσμιος) η Μεγάλη Βρετανία απέστειλε τελεσίγραφο στο Βερολίνο, το οποίο μετέφερε ο βρετανός πρεσβευτής Γκόσεν στον γερμανό καγκελάριο Μπέτμαν Χόμπεργκ, ο δεύτερος αιφνιδιάστηκε, αφού «οι Γερμανοί και οι Βρετανοί είναι λαοί συγγενείς» και «ένας πόλεμος μεταξύ δύο συγγενών λαών είναι τουλάχιστον ακατανόητος».

Σημαντικό στοιχείο αναλογίας της μεταβολής των ισορροπιών στις αρχές του 20^ού αιώνα με ό,τι συμβαίνει σήμερα είναι πως, όπως τότε οι ισορροπίες μεταβλήθηκαν λόγω της ανόδου στη διεθνή σκηνή μιας νέας μεγάλης δύναμης, της Γερμανίας, η μεταστροφή της αμερικανικής πολιτικής φαίνεται πως υπαγορεύεται από την ανερχόμενη κινεζική υπερδύναμη.

Ενα κρίσιμο σημείο, όμως, είναι πως η συμμαχία Βρετανίας και Γαλλίας είχε ως στόχο την σταθερότητα μέσω της αποτροπής – και πράγματι, αργότερα, μέσω της συμμαχίας και με τις ΗΠΑ, κατάφεραν να νικήσουν στον πόλεμο που προκάλεσαν οι Κεντρικές Δυνάμεις.

Αντίθετα, η αμερικανική πολιτική αποδυναμώνει τη συμμαχία των Δυτικών χωρών και προσεγγίζει τη Ρωσία, ενισχύοντας τις τάσεις αποσταθεροποίησης του διεθνούς συστήματος, ενώ η τωρινή επέμβαση στη Βενεζουέλα κάνει τα πράγματα ακόμα χειρότερα, δίνοντας την πρωτοκαθεδρία στο Δίκαιο της ισχύος, αντί της ισχύος του Δικαίου, που θα έλεγε και ο Καντ.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News