Ο σοφιστής Αντιφών δεν δίσταζε να υποστηρίξει πως δεν θ’ αντιδικούσε ποτέ με κάποιον που δεν θα τον είχε βλάψει πρώτος αυτός προσωπικά. Η συμπεριφορά ενός οποιουδήποτε μπορεί να είναι γενικώς επιλήψιμη  και ενδεχομένως επιζήμια για τους άλλους γύρω του, από τη στιγμή όμως που σ’ εμένα τον ίδιο δεν έχει κάνει κανένα κακό δεν έχω λόγο να τον καταδιώξω, ούτε καν να μαρτυρήσω εναντίον του σε μία πιθανή δίωξή του από την πολιτεία ή άλλους συμπολίτες μας.

Οι υπουργοί- τρομάρα τους (μας)- Παπακωσταντίνου, Βενιζέλος και Σία θα πρέπει μάλλον ν’ ασπάζονταν, όσο ήταν ακόμα στις δόξες τους, τη συλλογιστική τού Αντιφώντα. Τους έβλαψαν άραγε τους ίδιους οι μεγαλοκαταθέτες που προτιμούσαν να ασφαλίσουν τα τίμια ή ακόμα και τ’ ανέντιμα λεφτά τους στην ξένη, Ελβετική τράπεζα; Πιθανότατα όχι. Γιατί λοιπόν να ψάξουν και να βρουν μιαν άβολη ίσως άκρη σ’ αυτόν τον ξενιτεμό των ιδιωτικών κεφαλαίων τους; Θα μου πείτε, βέβαια, πως ως εκ της θέσεώς τους όφειλαν να παίρνουν προσωπικά οτιδήποτε είχε σχέση με τις δημόσιες υποθέσεις. (Και μιλάμε εδώ για την πιθανότητα εντοπισμού μαύρου ή απλώς αδήλωτου χρήματος, ή απλούστερα ακόμα για το σκαστό ηθικό αδίκημα της αποψίλωσης της ντόπιας αγοράς σε καιρούς στραγγισμένης ρευστότητας). Τον είχαν, λοιπόν, στα χέρια τους, ελέω της Γαλλίδας ομολόγου τους (που πρόκοψε εν συνεχεία όπως πρόκοψε), τον κατάλογο με τα ονόματα- και τα ποσά, παρακαλώ- των επίμαχων λογαριασμών. Και τι τον έκαναν; Τον ξέχασαν, τον έσκισαν, σκουπίστηκαν μ’ αυτόν ή, ας το πούμε πιο κομψά, τον άφησαν αμήχανοι να σιτέψει στα υπουργικά συρτάρια τους;  Ή μήπως, κομψότερα ακόμα, ξαναδιάβασαν τον Αντιφώντα και πείσθηκαν από τη  σοφιστική επιχειρηματολογία τού σπουδαίου προγόνου: μην πειράζεις αυτούς που δεν σ’ έχουν εσένα τον ίδιο πειράξει;

Με γοήτευσε κι εμένα παλιότερα, οφείλω τώρα να ομολογήσω, κι εξακολουθεί μάλιστα να με θέλγει το επιχείρημα του συνεπέστατου κατά τα άλλα αρχαίου σοφιστή. Μη βάζεις περιττούς μπελάδες στο κεφάλι σου. Μην προκαλείς την τύχη σου, δημιουργώντας άσκοπα εχθρούς με κατανοητές εκδικητικές διαθέσεις. Έτσι κι αλλιώς, η δικαιοσύνη και η αλήθεια θα βρουν κάποια στιγμή το δρόμο τους. «Κανένας δεν έβλαψε ποτέ κανέναν, χωρίς να πάθει, αργά ή γρήγορα, ο ίδιος χειρότερα από αυτά που έβαλε με το μυαλό του να κάνει εναντίον των συνανθρώπων του.» Είναι το παραπληρωματικό επιχείρημα του συνετού Αντιφώντα, που δικαιώνει, ως ένα σημείο τουλάχιστον, την προτροπή του να μην πάμε γυρεύοντας διαρκώς νέους μπελάδες. 

Ως εδώ καλά. Μόνο που η απεριόριστη αυτή εμπιστοσύνη στο ότι η αλήθεια κάποια στιγμή από μόνη της θα λάμψει, σηκώνει οπωσδήποτε κάμποσο νερό. Όλες οι σύγχρονες μελέτες, θεωρητικές και εργαστηριακές, γύρω από τη ρώμη, την αντοχή δηλαδή στο χρόνο, των αμοιβαίως επωφελών συνεργατικών πρακτικών κατατείνουν στο ότι δεν αρκεί να συμμορφωνόμαστε εμείς οι ίδιοι με τους ενίοτε πιεστικούς κανόνες του παιχνιδιού, παρά χρειάζεται και να ελέγχουμε το κατά πόσον με αυτούς συμμορφώνονται και οι υπόλοιποι παίκτες- εν ανάγκη δε να καταγγέλλουμε τις παραβιάσεις των συμφωνημένων όρων από τους λογής λογής συμπαίκτες μας. Είναι η βλοσυρή αρνητική όψη, αν θέλετε, του ενισχυμένου αισθήματος αμοιβαιότητας που στηρίζει τους σταθερά εδραιωμένους, αλλ’ ευάλωτους πάντοτε, συνεργατικούς θεσμούς. Στη θετική πλευρά του νομίσματος έχουμε την οφειλόμενη ανταπόδοση μιας ευεργεσίας. Συμμετρικά, από την άλλη πλευρά, βρίσκουμε την καταδίκη/ καταγγελία της προδοσίας.

Ανελέητο εδώ το πειραματικό εργαστήριο της ψυχολογίας της οικονομικής συμπεριφοράς. (Behavioral Economics, η Αγγλοσαξονική ονομασία του παραγωγικότατου σήμερα επιστημονικού αυτού κλάδου.) Ακόμα και η πιο στέρεη κοινωνική συμφωνία τείνει να διαλυθεί, το οικοδόμημα του κοινού μόχθου, σαν να’ ταν φτιαγμένο με τραπουλόχαρτα, καταρρέει όταν το συναφθέν κοινωνικό συμβόλαιο δεν επιτηρείται σχολαστικά από όλους τους άμεσα ή έμμεσα ενδιαφερομένους. Είναι η σκιά που πέφτει πάνω στην κατά τα άλλα τόσο ευφρόσυνη συνεργατική διάθεση. Οι συνδυασμένες προσπάθειες των ατόμων εκτρέφουν, εν τέλει, τις προδοτικές συμπεριφορές. Ανοίγοντας το πεδίο δράσης και για τους τζαμπατζήδες που πάντοτε καιροφυλακτούν, προκειμένου να εκμεταλλευθούν άκοπα και εντελώς ανέξοδα για τους ίδιους τον κοινό μόχθο των άλλων. Οριακά, έχει έτσι ειπωθεί πως και το πιο κατάπτυστο τυχοδιωκτικό φέρσιμο έχει την ίδια αφετηρία με τις ευγενέστερες αλληλέγγυες προθέσεις και πρακτικές.

Προσοχή, όμως, εδώ: Η αναγκαία, όπως βλέπουμε, αλληλοεπιτήρηση έχει κι άλλο ένα όνομα, σαφώς πιο απωθητικό και αδιαμφισβήτητα κοινωνικά απαξιωμένο. Χαφιεδισμός, για να μην μασάμε τα λόγια μας. Ούτε λίγο ούτε πολύ, για να σώσουμε τα ωραία πράγματα που έφτιαξαν ενωμένα τα χέρια μας, καλούμαστε να γίνουμε όλοι καταδότες των διπλανών μας, άγνωστων ή και οικείων ακόμα προσώπων. Οριακά και πάλι, η αλληλοεπιτήρηση ισούται στην πράξη με τη γενικευμένη αλληλοκατάδοση. (Και ξέρουμε δα τι πεδίο δόξης λαμπρό πρόσφερε σε αρκετούς επαγγελματίες, ερευνητικούς δήθεν ρεπόρτερ μεταξύ άλλων, η εξίσωση αυτή.) Και για να το πάμε πιο πολύ ακόμα στα άκρα, το καθήκον της διαρκούς επιτήρησης και κατάδοσης, όταν χρειάζεται, των άλλων, οδηγεί μέχρι και στη συντετριμμένη ομολογία προσωπικής ενοχής, την κατάδοση δηλαδή κατά περίσταση του ίδιου μας του εαυτού. (Μελανές σελίδες ιστορίας έχουν γραφτεί εν προκειμένω από διάφορα ολοκληρωτικά, θρησκευτικά ή και λαϊκά, καθεστώτα. Καθεστώτα που ολοφάνερα στηρίχθηκαν στη διαδεδομένη αυτομαστίγωση, στον αυτοχαφιεδισμό, εν τέλει.)

Πόσο μπορούν, όμως τώρα, οι προηγηθείσες επιφυλάξεις να ακυρώσουν την πασίδηλη αποτελεσματικότητα/ ωφελιμότητα των μέτρων ενθάρρυνσης της πρακτικής τού whistle- blowing (σφυρίγματα/ καρφώματα εκ των έσω, από τα ίδια δηλαδή τα έμπιστα στελέχη μεγάλων ή και μεσαίων επιχειρήσεων, των εκβιαστικά κερδοσκοπικών μεθόδων των εταιρειών από τις οποίες έβγαζαν το ψωμί τους) που ανενδοίαστα εφάρμοσε η κυβέρνηση του Προέδρου Ομπάμα; Διαβάζουμε σε κύριο άρθρο των Τάιμς της Νέας Υόρκης πως η συστηματική αυτή ενθάρρυνση είχε και μια παράπλευρη… ωφέλεια. Ενίσχυσε σημαντικά τα δικηγορικά εκείνα γραφεία που προσφέρονταν να αναλάβουν, με το αζημίωτο βέβαια, την υπεράσπιση/ δικαίωση μεμονωμένων ή και οργανωμένων εν σώματι whistle- blowers. Εις επίρρωση της προηγηθείσας παρατήρησης για την “πασίδηλη αποτελεσματικότητα/ ωφελιμότητα” της συγκεκριμμένης πολιτικής της απερχομένης Δημοκρατικής κυβέρνησης, ας σημειωθεί ότι τα “σφυρίγματα” κατά των εν αδίκω ευρισκομένων εταιρειών απέφεραν, υπό μορφή συνήθως εξωδικαστικού συμβιβασμού, κάθε άλλο παρά ευκαταφρόνητες αποζημιώσεις (μιλάμε για ποσά του ενός δις δολλαρίων και πάνω) τόσο για τους καταγγέλλοντες ιδιώτες και τους συνηγόρους τους όσο και για τα δημόσια ταμεία. Και κλείνει εδώ, κατά το πρότυπο του Αμερικανικού ονείρου, ο ενάρετος κύκλος τού win- win (κερδίζει ένας, κερδίζουν όλοι). Οι μεγαλοδικηγόροι που ανέλαβαν τις πιο “αποδοτικές” υποθέσεις, στηρίζουν τώρα εμπράκτως- με προσωπικές εισφορές ή με εράνους στους οποίους πρωτοστατούν- τη δαπανηρή προεκλογική εκστρατεία του Μπαράκ Ομπάμα, ο οποίος διεκδικεί- και μακάρι να τα καταφέρει να την πάρει- τη δεύτερη προεδρική τετραετία του.

Κομμάτι κυνική αυτή η διαπίστωση για τη θετική κατάληξη των δοσοληψιών γύρω από τα παρακινούμενα, υπεύθυνα πάντως οπωσδήποτε, σφυρίγματα αποδοκιμασίας των σκόρπιων Αμερικανών πολιτών; Πιθανόν. Προτιμότερο ωστόσο αυτό το σκηνικό από τη στάση που επέλεξαν οι δικοί μας άρχοντες, σφυρίζοντας κλέφτικα τρία ολόκληρα χρόνια εμπρός στον χορό των εκατομμυρίων που δίκαιοι και άδικοι φυγάδευαν από την αναξιοπαθούσα κοινή πατρίδα.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News