Την προσεχή Πέμπτη και Παρασκευή (18-19 Δεκεμβρίου) οι ηγέτες των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ενωσης θα βρεθούν στις Βρυξέλλες για μια συνάντηση που υπό τις τρέχουσες συνθήκες έχει αποκτήσει κομβική σημασία, όχι μόνο για την έκβαση του ρωσο-ουκρανικού πολέμου, αλλά και για την ίδια την ενότητα και τη διεθνή εικόνα της Ενωσης.

Η Σύνοδος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου θα πρέπει να αποφασίσει αν η ΕΕ θα προχωρήσει τελικά στην έκδοση ενός «δανείου επανορθώσεων» (reparations loan) επί της κατάσχεσης, ουσιαστικά, των «παγωμένων» ρωσικών περιουσιακών στοιχείων, ώστε να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη οικονομική και στρατιωτική στήριξη της Ουκρανίας για τη διετία 2026-2027.

Το ζήτημα έχει προσλάβει τεράστια γεωπολιτική και οικονομική σημασία, εν μέσω των ασφυκτικών πιέσεων της Ουάσινγκτον για τερματισμό του ρωσο-ουκρανικού πολέμου, οι οποίες έχουν οδηγήσει σε πυρετώδεις παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών, Ουκρανίας, Ρωσίας και των «Ε3», δηλαδή των «Τριών Μεγάλων» της Ευρώπης: Γερμανίας, Γαλλίας και Ηνωμένου Βασιλείου.

Ανεξαρτήτως των συνομιλιών για την τελική λύση του Ουκρανικού, την οποία επιθυμεί σφόδρα ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ, το θέμα του δανείου επανορθώσεων είναι νομικά και πολιτικά ιδιαίτερα περίπλοκο, ενώ οι Ευρωπαίοι ανησυχούν και για το ενδεχόμενο αμερικανορωσικής συνεννόησης να… βάλουν χέρι στα κεφάλαια για ίδιον οικονομικό όφελος. Οι ερωταπαντήσεις που ακολουθούν επιδιώκουν να ρίξουν φως στις κρισιμότερες πτυχές του θέματος και στο πώς θα μπορούσε να επηρεάσει την εξέλιξη της σύγκρουσης.

Ποια είναι τα παγωμένα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία και πού βρίσκονται;

Ενα από τα πρώτα μέτρα που έλαβαν οι Δυτικές χώρες μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 ήταν το «πάγωμα» (immobilization) των περιουσιακών στοιχείων (ομολόγων) της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας (ΚΤΡ). Σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες εκτιμήσεις, το ποσό αυτό ανέρχεται συνολικά μεταξύ 280-300 δισ. ευρώ.

Σε σχέση με την ΕΕ, αυτό αφορούσε ένα ποσό περίπου 210 δισ. ευρώ, εκ των οποίων περίπου 185 δισ. (περισσότερο από το 85% του συνόλου) βρίσκονται στο Βέλγιο, άλλα 10 δισ. ευρώ βρίσκονται στο Λουξεμβούργο (σ.σ. υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι αυτό το ποσό μπορεί να είναι μεγαλύτερο), ενώ περίπου 19 δισ. ευρώ βρίσκονται στη Γαλλία και ένα πάρα πολύ μικρό ποσό στη Γερμανία.

Πλέον, όμως, πάνω από το 90% αυτών των τίτλων (περί τα 176 δισ. ευρώ) έχει ωριμάσει και παράγει κέρδη, ενώ το υπόλοιπο θα ωριμάσει εντός της προσεχούς διετίας. Και καθώς ο «ιδιοκτήτης» τους, δηλαδή η ΚΤΡ, βρίσκεται υπό καθεστώς κυρώσεων, το κέρδος επενδύεται σε τραπεζικούς λογαριασμούς χαμηλού κινδύνου. Σημειώνεται ότι σημαντικά ποσά σε παγωμένα ρωσικά στοιχεία βρίσκονται και σε άλλες χώρες του Δυτικού κόσμου, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο (27 δισ. ευρώ), στον Καναδά (15 δισ. ευρώ) και στην Ιαπωνία (28 δισ. ευρώ).

Είχε συζητηθεί στο παρελθόν η χρήση των παγωμένων ρωσικών κεφαλαίων;

Νομικοί αναλυτές, και όχι μόνο, έχουν κατά καιρούς εκφράσει την άποψη ότι τα παγωμένα ρωσικά κεφάλαια θα έπρεπε να χρησιμοποιηθούν μετά το τέλος του πολέμου για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας, η οποία θα απαιτήσει υπέρογκα ποσά. Πριν από περίπου έναν χρόνο, το εκτιμώμενο ποσό ήταν περίπου 450-500 δισ. ευρώ, σύμφωνα με μελέτες της Παγκόσμιας Τράπεζας, του ΟΗΕ, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της κυβέρνησης της Ουκρανίας, ενώ σήμερα ορισμένοι ανεβάζουν το πόσο κοντά στα 700 δισ. ευρώ.

Ωστόσο, οι τρέχουσες χρηματοδοτικές ανάγκες της Ουκρανίας είναι τόσο μεγάλες, που το μακροπρόθεσμό σχέδιο της ανοικοδόμησης μπήκε σε δεύτερη μοίρα. Μάλιστα, τον Οκτώβριο του 2024, οι G7 (ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία, Καναδάς) συμφώνησαν για την παροχή ενός δανείου ύψους 50 δισ. δολαρίων στο Κίεβο, η αποπληρωμή του οποίου βασίζεται στα κέρδη από τα παγωμένα ρωσικά στοιχεία.

Πώς θα λειτουργήσει το δάνειο επανορθώσεων;

Το νεότερο ευρωπαϊκό σχέδιο για το δάνειο επανορθώσεων συνιστά μια υψηλή άσκηση «χρηματοοικονομικής μηχανικής». Στις 3 Δεκεμβρίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τις νομικές προτάσεις της για τη χορήγηση ενός δανείου ύψους 90 δισ. ευρώ στην Ουκρανία, που θα καλύψει μέρος των χρηματοδοτικών αναγκών των ετών 2026-2027 (που ανέρχονται σε 135,7 δισ. ευρώ), το οποίο θα χρηματοδοτηθεί από τα ρευστά διαθέσιμα των παγωμένων ρωσικών στοιχείων.

Αυτό το δάνειο θα αποπληρωθεί από την Ουκρανία μόνο όταν εκείνη λάβει πολεμικές επανορθώσεις από τη Ρωσία. Η επιλογή αυτή προκρίθηκε διότι δεν συνδέεται με άμεσο δανεισμό της ΕΕ από τις αγορές. Η Ενωση θα υπογράψει συμβόλαια με κεντρικά αποθετήρια τίτλων (central securities depositories), και κυρίως με τη γνωστή πλέον Euroclear, που έχουν στην κατοχή τους παγωμένα ρωσικά στοιχεία.

Η κεντρική ιδέα είναι ότι η Euroclear, όπου βρίσκεται το μεγαλύτερο μέρος των στοιχείων, θα επενδύσει τα κέρδη των παγωμένων στοιχείων σε ομόλογα μηδενικού επιτοκίου (bond zero coupon) που θα εκδώσει η Κομισιόν. Κάτι τέτοιο είναι εφικτό επειδή η Euroclear έχει συμφωνία με την ΚΤΡ, βάσει της οποίας η δεύτερη διατηρεί την ιδιοκτησία των κεφαλαίων αλλά δεν έχει δικαιώματα επί των τόκων που αυτά παράγουν.

Η εξίσωση είναι απλή. Τα ρευστά διαθέσιμα θα εξακολουθούν να ανήκουν στη Ρωσία, αλλά η Euroclear θα τα επενδύσει σε ομόλογα πιστοληπτικής αξίας ΑΑΑ που θα εκδώσει η Κομισιόν, και όχι σε βραχυπρόθεσμες καταθέσεις στην ΕΚΤ. Τα κράτη-μέλη της ΕΕ θα πρέπει πάντως να παράσχουν νομικά δεσμευτικές, χωρίς όρους, αμετάκλητες και κατ’ απαίτηση εγγυήσεις με βάσει την κλείδα του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος (GNI). Ακόμη και αυτό το σκέλος, όμως, είναι περίπλοκο. Αν π.χ. υπάρξουν δικαστικές αντιδικίες, θα πρέπει οι εγγυήσεις να καλύπτουν και αυτό το κόστος ή όχι;

Γιατί ήταν αναγκαίο το επ’ αόριστον πάγωμα των ρωσικών κεφαλαίων;

Το πρώτο σοβαρό πρόσκομμα στο σχέδιο της Κομισιόν ήταν η ανά εξάμηνο ανανέωση των κυρώσεων κατά της Ρωσίας – άρα και του παγώματος των ρωσικών κεφαλαίων. Την Παρασκευή 12 Δεκεμβρίου οι Μόνιμοι Αντιπρόσωποι των «27» αποφάσισαν, σε μια κομβική κίνηση, να προχωρήσουν στο επ’ αόριστον πάγωμα του συνόλου των ρωσικών κεφαλαίων στην ΕΕ (210 δισ. ευρώ), διότι σε διαφορετική περίπτωση, όπως αναφέρεται στην επίσημη ανακοίνωση, θα μπορούσαν να υπάρξουν σοβαρές συνέπειες για την οικονομία της ΕΕ και των κρατών-μελών της.

Αυτό έγινε χάρη στην επίκληση από την Κομισιόν του Αρθρου 122 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΣΛΕΕ), που αναφέρει ότι «το Συμβούλιο, κατόπιν πρότασης της Κομισιόν, μπορεί να θεσπίζει, σε πνεύμα αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών, τα κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κατάστασης…».

Το άρθρο αυτό, που είναι… εποικοδομητικώς ασαφές, παρέχει ουσιαστικά «έκτακτες εξουσίες» στην Επιτροπή, και είχε αξιοποιηθεί στο παρελθόν κατά την κρίση της ευρωζώνης (σ.σ.: ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε ήθελε μάλιστα να βασίσει σε αυτό το διαβόητο σχέδιό του για το Grexit) αλλά και στην κρίση με την πανδημία της Covid-19. Ποτέ όμως στο παρελθόν δεν είχε χρησιμοποιηθεί σε σχέση με ζήτημα που άπτεται της εξωτερικής πολιτικής και ασφαλείας της ΕΕ – εξ ου και το γεγονός ότι πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι το ευρύτερο σχέδιο του δανείου επανορθώσεων κινείται πάνω σε μια λεπτή νομική γραμμή. Ωστόσο ο φόβος ενός πιθανού βέτο της Ουγγαρίας εν όψει της ανανέωσης των κυρώσεων στα τέλη Δεκεμβρίου οδήγησε σε αυτή την επιλογή.

Για ποιους λόγους αντιδρά το Βέλγιο;

Το δεύτερο μεγάλο πρόβλημα είναι η άρνηση του Βελγίου (όπου εδρεύει η Euroclear) να συναινέσει στο δάνειο, καθώς φοβάται την έκθεση στα ρωσικά αντίποινα και θέλει τη συμμετοχή στο σχέδιο όλων εκείνων των κρατών στα οποία εντοπίζονται παγωμένα ρωσικά στοιχεία. Αυτό το σημείο είναι που θα αποτελέσει την «καυτή πατάτα» της επικείμενης Συνόδου.

Η σθεναρή αντίσταση του Βελγίου είχε διαφανεί ήδη από την προηγούμενη Σύνοδο Κορυφής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τον περασμένο Οκτώβριο και κορυφώθηκε με τη σκληρή επιστολή του βέλγου πρωθυπουργού Μπαρτ ντε Βέβερ προς την πρόεδρο της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις 27 Νοεμβρίου. Σε αυτήν ο Ντε Βέβερ μιλούσε για μια πρωτοβουλία σε προφανή παραβίαση του διεθνούς δικαίου, που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο ακόμη και τη θέση του ευρώ ως αποταμιευτικού νομίσματος.

Ζήτησε επίσης να συμμετάσχουν στο σχέδιο όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ στα οποία βρίσκονται παγωμένα ρωσικά κεφάλαια, αλλά και κράτη πέραν της ΕΕ (π.χ. το Ηνωμένο Βασίλειο). Ο Ντε Βέβερ έχει δεχθεί σφοδρές πιέσεις τόσο από την Κομισιόν όσο και από τη Γερμανία (εκ των εμπνευστών του σχεδίου) να υποχωρήσει, αλλά ως την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, παρέμενε αμετακίνητος.

Υπάρχουν άλλες ευρωπαϊκές χώρες που αντιδρούν στη χρησιμοποίηση των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων;

Ναι, υπάρχουν. Τις τελευταίες ημέρες, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες εξέφρασαν αντιρρήσεις στη λύση του δανείου επανορθώσεων. Με κοινή δήλωσή τους οι Ιταλία, Βουλγαρία και Μάλτα τόνισαν (μαζί με το Βέλγιο) ότι ζητούν από το Συμβούλιο και την Κομισιόν να συνεχίσουν να διερευνούν «εναλλακτικές επιλογές» που θα παρουσιάζουν αξιοσημείωτα λιγότερους κινδύνους για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας. Οι τέσσερις χώρες κάνουν μάλιστα αναφορά στο ενδεχόμενο ενός «δανείου-γέφυρα» προς το Κίεβο, πριν φθάσουμε σε ένα δάνειο επανορθώσεων.

Παράλληλα, ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας Ρόμπερτ Φίτσο εμφανίζεται, ως συνήθως, αμφίθυμος, ενώ και ο νέος πρωθυπουργός της Τσεχίας, Αντρέι Μπάμπις, δήλωσε το Σάββατο 13 Δεκεμβρίου ότι είναι αντίθετος με το δάνειο επανορθώσεων και δεν πρόκειται να παράσχει εγγυήσεις. Δεδομένη θεωρείται και η άρνηση του ούγγρου πρωθυπουργού Βίκτορ Ορμπαν. Επίσης, η Γαλλία, αν και δημόσια τάσσεται υπέρ του δανείου, έχει σπεύσει να θωρακίσει τις εμπορικές της τράπεζες, όπου εντοπίζονται περίπου 19 δισ. ευρώ σε παγωμένα ρωσικά κεφάλαια, καθώς αρνείται να αποκαλύψει την ταυτότητά τους. Ενα εκ των πιστωτικών ιδρυμάτων στο οποίο βρίσκονται ρωσικά κεφάλαια φέρεται να είναι η BNP Paribas.

Πώς θα αντιδράσει η Ρωσία στο δάνειο επανορθώσεων;

Οι πρώτες ρωσικές αντιδράσεις ξεκίνησαν την περασμένη εβδομάδα. Ηδη, η ΚΤΡ κατέθεσε αγωγή στη Μόσχα ζητώντας αποζημίωση από τη Euroclear για το πάγωμα των κεφαλαίων. Η κίνηση αυτή ανοίγει τον δρόμο ώστε οι ρωσικές αρχές να κινηθούν για την κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων της βελγικής εταιρείας, ύψους περίπου 17 δισ. ευρώ, στη Ρωσία, αλλά και για να προχωρήσουν σε κινήσεις σε διεθνή δικαστήρια. Οταν άρχισαν οι συζητήσεις περί του δανείου, άλλωστε, ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν είχε προειδοποιήσει ότι η Μόσχα θα λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για να προστατεύσει τα συμφέροντά της.

Ποιες είναι οι χρηματοδοτικές ανάγκες της Ουκρανίας για τη διετία 2026-2027;

Σύμφωνα με την επιστολή της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν στις 17 Νοεμβρίου προς τα κράτη-μέλη, το χρηματοδοτικό κενό της Ουκρανίας για τη διετία 2026-2027, και με βάση την υπόθεση ότι η σύγκρουση θα τερματιστεί το 2026, ανέρχεται σε 135,7 δισ. ευρώ (71,7 δισ. το 2026 και 64 δισ. το 2027). Το ποσό αυτό είναι επιπλέον της βοήθειας που ήδη έχει δεσμεύσει η ΕΕ για την Ουκρανία για την ίδια διετία (συνολικά 32,6 δισ. ευρώ). Το μεγαλύτερο μέρος των χρηματοδοτικών αναγκών (83,4 δισ. ευρώ) αφορά αμυντικές ανάγκες, ενώ τα υπόλοιπα 52,3 δισ. αφορούν καθαρές μακρο-δημοσιονομικές ανάγκες.

Υπάρχουν εναλλακτικές επιλογές για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας;

Εναλλακτικές επιλογές υπάρχουν, αλλά προϋποθέτουν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ότι οι ευρωπαϊκές χώρες θα πρέπει να βάλουν βαθιά το χέρι στην τσέπη, κάτι που δεν επιθυμούν να κάνουν για διάφορους λόγους, όπως για να μην επιβαρύνουν το δημόσιο χρέος, να μη δυσαρεστήσουν την κοινή γνώμη ή επειδή υπάρχουν άλλες προτεραιότητες (βλέπε αύξηση αμυντικών δαπανών). Πέραν του δανείου επανορθώσεων, η Κομισιόν είχε αρχικά προτείνει άλλες δύο επιλογές στην επιστολή Φον ντερ Λάιεν της 17ης Νοεμβρίου.

Η πρώτη ήταν η χορήγηση ενός «δανείου-γέφυρα» (bridge loan) από την Ενωση στην Ουκρανία κατόπιν δανεισμού της ΕΕ στις διεθνείς χρηματαγορές, για την οποία είναι αναγκαία η παροχή εγγυήσεων από τα κράτη-μέλη. Η δεύτερη εναλλακτική, η οποία συμπεριλήφθηκε στην επίσημη πρόταση της Κομισιόν στις 3 Δεκεμβρίου, ήταν η έκδοση κοινού χρέους με χρήση του κοινοτικού προϋπολογισμού. Ωστόσο και οι δύο επιλογές, ιδιαίτερα η δεύτερη, θα επιβαρύνουν τους εθνικούς προϋπολογισμούς.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News