Μέσα στα πολλά κοντράστ της σύγχρονης Τουρκίας, ίσως το πιο εντυπωσιακό είναι η πανταχού παρούσα μορφή του Κεμάλ Ατατούρκ, την ώρα που σχεδόν όλοι οι κεμαλιστές βρίσκονται σε κάποια φυλακή. Από αφίσες, πανό, ημερολόγια, μουσεία και φωτογραφίες, στα μαγαζιά και στα σπίτια, ο Ατατούρκ κοιτάζει τη σημερινή Τουρκία μέσα στην απέραντη μοναξιά του.

Είναι πολλά αυτά για τα οποία κανείς δεν μιλάει ανοιχτά πλέον στη χώρα. Το όνομα του Εκρέμ Ιμάμογλου προφέρεται μόνο ψιθυριστά. Του Φετουλάχ Γκιουλέν επίσης. Κανείς δεν κριτικάρει ανοιχτά τον Ερντογάν· η δυσαρέσκεια εκφράζεται, παρ’ όλα αυτά, διαρκώς, με πλάγια βλέμματα και εκφράσεις συγκατάβασης.

Οι Τούρκοι δείχνουν να εγκαταλείπουν σταδιακά την ιδέα της εκατονταετούς Δημοκρατίας τους· όχι επειδή δεν την επιθυμούν, αλλά από έναν συνδυασμό φόβου και οικονομικής ανασφάλειας. Η λίρα συνεχίζει να κατρακυλά μέρα με τη μέρα, συμπαρασύροντας την καθημερινότητα.

Δεν είναι πλέον μια φθηνή χώρα. Ούτε καν για εμάς. Ο πληθωρισμός τρέχει ασταμάτητος, στις μεγάλες πόλεις η στέγη είναι πανάκριβη και τα εισαγόμενα προϊόντα είναι μόνο για τους εύπορους. Η μαύρη οικονομία βασιλεύει, οι συναλλαγές γίνονται είτε «κατά προσέγγιση» στο ευτελισμένο νόμισμά τους, είτε –πολύ πιο εύκολα– σε ευρώ και δολάρια. Η υποτίμηση του νομίσματος είναι τόσο ραγδαία, που υπάρχουν τιμές οι οποίες δεν ανταποκρίνονται σε υπαρκτά χαρτονομίσματα· τα κέρματα εξυπηρετούν πλέον μόνο συμβολικό σκοπό.

Κανείς δεν έχει μια καλή απάντηση στο ερώτημα «πώς επιβιώνει εδώ ένας άνθρωπος με τον βασικό μισθό των 23.000 λιρών (περίπου 500 ευρώ) τον μήνα;» Αυτό που φαίνεται να σώζει την οικονομία είναι ότι η Τουρκία παράγει τα πάντα, σαν μια «μίνι-Κίνα». Από τρόφιμα μέχρι φτηνές κάλτσες και από ιταλικά «σινιέ» ρούχα μέχρι drones. Αυτή η οικονομική εσωστρέφεια, από τη μία δίνει δουλειές και από την άλλη προσφέρει οικονομικές εναλλακτικές στην καθημερινότητα: στα σουπερμάρκετ βρίσκεις καθημερινά προϊόντα «ξένης ετικέτας», όπως χαρτομάντηλα ή σερβιέτες, σε πολλαπλάσιες τιμές από τα αντίστοιχα τουρκικά.

Στα δικά μας σουπερμάρκετ υπάρχουν μόνο τα «ξένα», σε τιμές που ξέρουμε όλοι. Αναπόφευκτα, σκέφτεσαι με τρόμο τι θα είχε συμβεί στην Ελλάδα εάν δεν είχαμε μπει στο ευρώ ή εάν είχαμε επιστρέψει στο εθνικό νόμισμα, χωρίς να παράγουμε σχεδόν τίποτε. Ταυτόχρονα, βέβαια, σκέφτεσαι ότι πληρώνεις έναν σκασμό λεφτά για ένα «σουηδικό» φανελάκι made in Bangladesh, ενώ θα μπορούσες να φοράς ένα ελληνικό, στο ένα πέμπτο της τιμής.

Κάποιοι επιμένουν ότι «μετά την πανδημία η οικονομία πάει πολύ καλύτερα». Είναι όσοι καβάλησαν το άλογο είτε του τουρισμού είτε των επιχειρήσεων, κυρίως με το κράτος. Το κράτος, στο μεταξύ, κόβει ασταμάτητα κορδέλες: Καινούργιοι δρόμοι, γέφυρες, νοσοκομεία, σιδηρόδρομοι, πυρηνικά εργοστάσια, ενεργειακοί κόμβοι, αμυντική βιομηχανία, όλα δίνουν την εντύπωση μιας καλπάζουσας ανάπτυξης, που δεν έχει όμως ιδιαίτερο αντίκρισμα στον χαμηλόμισθο Τούρκο.

Ταυτόχρονα, ο Ερντογάν, κάθε δεύτερη ημέρα είναι κάπου στον Καύκασο και σταυροφιλιέται με τον ηγέτη κάποιου «-σταν», από τους οποίους αντλεί κυρίως δύο πράγματα: Φθηνή ενέργεια (η βενζίνη κοστίζει περίπου ένα ευρώ το λίτρο, οι πόλεις είναι φωταγωγημένες σαν χριστουγεννιάτικα δέντρα και τα οικήματα είναι παντού φούρνος, παρά το κρύο) και εθνικό αφήγημα: Ολοι αυτοί είναι τουρκικοί λαοί και ποιος θα μπορούσε να είναι ο φυσικός ηγέτης τους αν όχι η oρίτζιναλ Τουρκία;

Στην πράξη, η φτώχεια συνυπάρχει με τον πλούτο σε πιο έντονες αντιθέσεις από ποτέ, οι πόλεις γιγαντώνονται όσο η επαρχία ερημώνει, η δυσαρέσκεια αυξάνεται και ταυτόχρονα πνίγεται στην καταστολή, η ελπίδα μετατρέπεται σε συγκατάβαση: «Για να δούμε τι θα γίνει στις εκλογές», μονολόγησα συνομιλώντας με έναν επιχειρηματία στην τουριστική και εύπορη Καππαδοκία. Μου απάντησε πολύ ψύχραιμα:  «Γιατί; Θα γίνουν ξανά εκλογές;»

Την ίδια φράση άκουσα και άλλες φορές, στην Αγκυρα και στην Κωνσταντινούπολη. Η κυρίαρχη άποψη φαίνεται να είναι ότι εάν ο Ερντογάν δεν επιτύχει (και μέσω της πρόσφατης συμφωνίας με τους Κούρδους) τη συνταγματική αλλαγή που θα επιτρέψει την επανεκλογή του, θα λύσει το μικρό αυτό πρόβλημα όπως ο Αλέξανδρος μερικές χιλιάδες χρόνια νωρίτερα στο Γόρδιο, την αρχαία  πρωτεύουσα των Μήδων, λίγο έξω από την Αγκυρα: Πολύ απλά, θα πάψουν να γίνονται εκλογές.

Στη φυλακή του Ουλουτζανλάρ δεν μπορείς να ξεφύγεις από τη σκέψη ότι η δημοκρατία στην Τουρκία διαβρώνεται ταχύτατα, υπό το βλέμμα του ανθρώπου που τη δημιούργησε. Η φυλακή ιδρύθηκε το 1925, κάτω από το Κάστρο της Αγκυρας, και χρησιμοποιήθηκε από τις στρατιωτικές δικτατορίες για να στεγάσει πολιτικούς κρατουμένους και αντιφρονούντες.

Στους διάσημους «ενοίκους» της περιλαμβάνεται ο ποιητής Ναζίμ Χικμέτ, ο συγγραφέας και σκηνοθέτης Γιλμάζ Γκιουνέι και ο πρώην πρωθυπουργός, γνωστός στα καθ’ ημάς λόγω της εισβολής στην Κύπρο, Μπουλέντ Ετσεβίτ.

Σήμερα η φυλακή είναι μουσείο και χιλιάδες Τούρκοι την επισκέπτονται καθημερινά. Είναι άγνωστο τι σκέφτονται καθώς βλέπουν τις συνθήκες κράτησης και βασανισμού όσων αντιστάθηκαν στον αυταρχισμό, αλλά και την αγχόνη από την οποία κρεμάστηκαν 19 άνθρωποι, όλοι τους πολιτικοί κρατούμενοι.

Ισως να σκέφτονται ότι αν η χώρα είχε κάνει το ευρωπαϊκό βήμα, όλα σήμερα θα ήταν διαφορετικά. Εξίσου «σκεπτικός» δείχνει και ο Ατατούρκ, καθώς ένα κέρινο ομοίωμά του σε φυσικό μέγεθος παρατηρεί από το θεωρείο τη Δεύτερη Τουρκική Εθνοσυνέλευση, μουσείο και αυτή, με δεκάδες σχολεία να την περιδιαβαίνουν.

Υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι που «βλέπουν» ακόμα ένα ευρωπαϊκό και σύγχρονο μέλλον για τη Τουρκία. Παράλληλα, διαπιστώνεις μια «μετατόπιση», ακόμη και στις νεότερες γενιές: Μετά από δεκαετίες ανελέητης κρατικής προπαγάνδας, ακόμη και στα πιο προοδευτικά στρώματα του πληθυσμού υπάρχει διάχυτος ένας ήπιος μεν, αδιαπραγμάτευτος δε εθνικισμός: «Να μην παρεξηγηθώ. Αγαπάω την πατρίδα μου και θέλω να την προστατεύσω», μου λέει ένας φοιτητής Πληροφορικής στην Αγκυρα, ο οποίος έχει διαδηλώσει εναντίον του Ερντογάν. «Πάντα την επιβουλεύονταν διάφοροι», συμπληρώνει. Εννοεί και εμάς; No hard feelings, αλλά ναι.

Και εδώ έρχεται το σημείο-κλειδί: Στη Δύση –και στην Ελλάδα ειδικότερα– πιστεύουμε πως εάν πέσει ο Ερντογάν η Τουρκία θα μετατραπεί αυτομάτως σε μια απόλυτα δημοκρατική ευρωπαϊκή χώρα, πάρα πολύ φίλη μας και χωρίς καμία βλέψη για την εθνική μας κυριαρχία. Στον φαντασιωσικό αυτό «παράδεισο» της γεωπολιτικής κανείς δεν λαμβάνει υπ’ όψη του ότι το τουρκικό εθνικό αφήγημα διατρέχει τη χώρα και την κοινωνία της πολύ βαθύτερα από οποιονδήποτε Ερντογάν και ότι –όπως και στην Ελλάδα– «οποιαδήποτε άλλη λύση» δεν είναι απαραίτητα η σωστή και καλύτερη.

Θέλω να ρωτήσω τους συνομιλητές μου πώς συμβιβάζεται το αίσθημα της χώρας-θύματος με την αντίληψη του παντουρκισμού και της ηγέτιδος δύναμης που προβάλλει η σημερινή ηγεσία της χώρας. Ξέρω ήδη την απάντηση, όμως· όλα αυτά έχουν δοκιμαστεί ξανά και ξανά στην παγκόσμια ιστορία. Πείθοντας έναν λαό ότι απειλείται και είναι διαρκώς αδικημένος, τον φέρνεις πολύ εύκολα εκεί που θέλεις.

Μερικές ημέρες αργότερα, στο καραβάκι που διασχίζει τον Βόσπορο, κάποιος μου λέει ότι ήρθα στην Πόλη την κατάλληλη στιγμή: «Σε λίγες μέρες θα πνιγούμε από τους τουρίστες». Ο τουρισμός πιέζει την Κωνσταντινούπολη όσο και την Αθήνα: «Το κόστος είναι αφόρητο για εμάς», μου λέει ένα ζευγάρι που έχει μαγαζί στο Καρακιόι. «Η πόλη άλλαξε πολύ τα τελευταία χρόνια». Και δεν εννοούν προς το καλύτερο.

Ο υπερτουρισμός διχάζει τους γείτονές μας, όπως και εμάς: «Οι τουρίστες καταστρέφουν τον τόπο. Τα μνημεία και το έδαφος δεν αντέχουν ούτε τον κόσμο ούτε τα έργα. Πέφτουν», μου λέει ο ξεναγός της πρώτης ημέρας στη μυθικής ομορφιάς Καππαδοκία. «Ο τουρισμός είναι καλός, φέρνει χρήματα, ήταν πολύ φτωχός ο κόσμος εδώ», μου λέει ο ξεναγός της δεύτερης ημέρας, καθώς στεκόμαστε στο κέντρο μιας ολόκληρης πόλης, σκαμμένης μέσα στα ηφαιστειογενή βράχια, στην οποία ζούσαν χιλιάδες άνθρωποι σαν τρωγλοδύτες μέχρι τη δεκαετία του 1960. Το κράτος αναγκάστηκε να τους μεταφέρει σε κοινωνικές κατοικίες όταν τα βράχια άρχισαν να καταρρέουν επάνω τους.

Η κρίση στέγης είναι ένας βασικός λόγος που μέσα στις τουρκικές μεγαλουπόλεις υπάρχουν ακόμη ολόκληρες συνοικίες από χαμόσπιτα. Για να γκρεμιστούν, όλοι αυτοί οι άνθρωποι πρέπει να πάνε κάπου. Και αυτό το «κάπου» γίνεται όλο και πιο δυσπρόσιτο.

Οι Τούρκοι είναι φιλόξενοι άνθρωποι, με τον ίδιο τρόπο που υπήρξαμε και εμείς πριν αρχίσουμε να συνδέουμε τη «φιλοξενία» με το χρήμα. Αρκετοί συνεχίζουν να σε κερνούν τσάι στα μαγαζιά τους και να σου πιάνουν την κουβέντα. Ολο και περισσότεροι, όμως, σε αγνοούν ή είναι ανοιχτά εχθρικοί προς τους ξένους. Είναι μια χώρα που συγκρούεται καθημερινά με τον εαυτό της, όπως οι τεκτονικές πλάκες από κάτω της:

Ο κοσμοπολιτισμός των μεγάλων πόλεων και των παραλίων με τις αρχαίες παραδόσεις της Ανατολίας· ο θρησκευτικός συντηρητισμός με τον ευρωπαϊκό προοδευτισμό· το όραμα του Κεμάλ με εκείνο του Ερντογάν· ογδόντα εκατομμύρια άνθρωποι παγιδευμένοι ανάμεσα σε ένα μεγαλοπρεπές χθες, ένα μπερδεμένο σήμερα και ένα αβέβαιο αύριο.

Δεν θα πάψει ποτέ να είναι η χώρα των αντιφάσεων. Στα βάθη της Ανατολίας ή στην καρδιά των πόλεων, η μεγάλη μας γειτόνισσα, μέσα από τις αντιφάσεις της αυτές θα συνεχίσει να καθορίζει και εμάς, είτε το θέλουμε είτε όχι.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News