Μέσα από το παράθυρο του λεωφορείου 550 βλέπω στη στάση Ιλίσια έναν κομψό νέο άνδρα, γύρω στα 30. Διαβάζει όρθιος και στητός ένα βιβλίο. Υπάρχει σχεδόν κάτι το ναρκισσιστικό πάνω του. Στο κάτω κάτω ποιος διαβάζει εν έτει 2026 και μάλιστα δημοσίως; Είναι σαν να καπνίζεις πίπα, να φοράς μονόκλ, να βλέπεις την ώρα στο ρολόι με τη χοντρή χρυσή αλυσίδα που φυλάς στην αριστερή τσέπη του σακακιού, να παίζεις μπαλαλάικα.

Τόσο εξαντρίκ έχει γίνει το διάβασμα σήμερα. Ελιτίστικο, αφ’ υψηλού, λίγο παλιακό, πολύ μακριά από τον «λαουτζίκο» του 21ου αιώνα που έχει πέσει με τα μούτρα στην κάμερα του iPhone και στο ΑI slop. «Don’t do this shit, do that, Noοτροπία, Read a Book». Νομίζω ότι o ελληνοαμερικανός infuencer Gio Kay συνόψισε αριστουργηματικά το όλο vibe.

Σε αυτή βέβαια την αποστασιοποίηση δεν βοηθάει και η αδιάκοπη μίρλα όσων επιμένουν να διαβάζουν. Εντάξει, τα είπαμε και τα ξανάπαμε. Οι ενήλικοι σήμερα διαβάζουν λιγότερο. Τα παιδιά διαβάζουν λιγότερο. Τα παιδιά από χαμηλότερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα διαβάζουν ακόμα λιγότερο. Οι έφηβοι διαβάζουν πολύ λιγότερο. Στα πολύ μικρά παιδιά οι γονείς διαβάζουν λιγότερο (γιατί άνθρωποι είναι και αυτοί, προτιμούν να «σαπίσουν» στο ΤikTok).

Ακόμα και φοιτητές της λογοτεχνίας αγκομαχούν σήμερα. Ο καθηγητής της Οξφόρδης Τζόναθαν Μπέιτ παραπονιέται ότι «οι φοιτητές κάνουν τρεις εβδομάδες να διαβάσουν ένα μυθιστόρημα».

Εντάξει, το έχουμε εμπεδώσει. Αν διαβάζεις σήμερα έστω και ένα βιβλίο τον χρόνο είσαι προστατευόμενο είδος. Οι αριθμοί ανήκουστοι. Στις ΗΠΑ, το μερίδιο των ανθρώπων που διαβάζουν «για ευχαρίστηση» έχει μειωθεί κατά 2/5 μέσα σε 20 χρόνια (σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Αύγουστο στην επιστημονική επιθεώρηση iScience).

Στην Ευρώπη, το 47,2% των πολιτών δεν διάβασαν ούτε ένα βιβλίο το τελευταίο έτος, στη Βρετανία το 40%. Στην Ελλάδα (που δεν ήμασταν ποτέ και τίποτα πρωταθλητές), ένα 35% δεν διαβάζουν ούτε ένα, ένα 34% διαβάζουν ένα με τέσσερα, και 31% είναι «εντατικοί αναγνώστες», επειδή διαβάζουν πάνω από πέντε τον χρόνο (σύμφωνα με έρευνα του ΟΣΔΕΛ, 2022).

Οχι άλλα κηρύγματα

Ενας λόγος που το βιβλίο σήμερα δεν «πουλάει» είναι ότι λανσάρεται ως κάτι που πρέπει να κάνεις, που σου κάνει καλό. Σαν σιρόπι για τον βήχα ή σαν υποχρεωτικό πρωινό μάθημα πιλάτες. Το καταλαβαίνω αυτό κάθε φορά που λέω στον έφηβο γιό μου «να ανοίξει επιτέλους κανένα βιβλίο». Εγώ που (παρότι, εντάξει, «εντατική αναγνώστρια») ανακάλυψα μέσα στις γιορτές ότι δεν είχα δει το «Ηomeland» και καταβροχθίζω τους κύκλους σαν τα στραγάλια.

Μήπως επιτέλους θα πρέπει να εστιάσει κανείς σε κάτι άλλο; Μήπως π.χ. να διαβάσουμε για να σώσουμε τη δημοκρατία; Αυτό το επιχείρημα χρησιμοποιεί εσχάτως η Διεθνής Ενωση Εκδοτών (με το σλόγκαν «Democracy depends on reading»). Και επιμένει ότι το «φιλόδοξο, κριτικό, στοχαστικό διάβασμα παραμένει ένας από τους ελάχιστους χώρους που οι πολίτες μπορούν να συγκεντρώνονται και να καλλιεργούν τις εσωτερικές ελευθερίες που απαιτούν οι δημόσιες ελευθερίες».

Και δεν έχει, βεβαίως βεβαίως, άδικο. Το ότι μόλις «κόπηκε» ο Πλάτωνας από το μάθημα της Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Texas A & M διότι το MAGA φοβάται την επίδραση των ανατρεπτικών ιδεών σε «ευάλωτα μυαλά», είναι το πιο πρόσφατο red flag ότι μαζί με το διάβασμα και η δημοκρατία πάει κατά διαόλου (με την ευκαιρία, να θυμίσω εδώ πως όταν ο Τραμπ ρωτήθηκε το 2022 ποια είναι τα αγαπημένα του βιβλία, ανέφερε δύο δικά του).

Ούτε όμως αυτό το επιχείρημα είναι αρκετό για να απομακρύνει έναν σύγχρονο άνθρωπο από την «ντόπα» των social media.

Δες το διάβασμα σαν βίτσιο

Μάλλον θα έπρεπε να έρθει περισσότερο στο προσκήνιο η απλή ηδονή του διαβάσματος. Που δεν είναι καταναγκαστικό έργο, «καψόνι», «Αν δεν διαβάζεις βιβλία, θα έρθει το κακό το ΑΙ να σε φάει και να σου “φάει” σε 20 χρόνια και την καριέρα».

«Ισως θα έπρεπε να μιλάμε για το διάβασμα όχι ως ιδιωτικό καθήκον, αλλά ως ιδιωτική απόλαυση, κάποιες φορές ακόμη και ως βίτσιο» έγραφε ο συγγραφέας Aνταμ Κιρς προ ημερών στο Αtlantic. «Αυτός θα ήταν ένας πιο αποτελεσματικός τρόπος να προσελκύσουμε τους νέους ανθρώπους, και ανταποκρίνεται και στην αλήθεια. Oταν η λογοτεχνία θεωρούνταν ανατρεπτική, οι ηθικολόγοι δεν μπορούσαν να εμποδίσουν τον κόσμο να αγοράζει και να διαβάζει “επικίνδυνα” βιβλία. Σήμερα, που το βιβλίο αντιμετωπίζεται ως κάτι ενάρετο και παιδαγωγικό, οι ίδιοι δεν μπορούν να πείσουν κανέναν ούτε καν να ανοίξει ένα».

Και όμως, είναι μια απόλαυση διαβολική και εθιστική, χειρότερη και από το binge watching. Συν ότι πιάνει και χώρο και σκόνη! Μπορεί να σε απομονώσει από τους οικείους σου, να σε κρατήσει μακριά από τις καθημερινές υποχρεώσεις σου, να σε κάνει να χάσεις τον ύπνο σου, να σε κάνει αντικοινωνικό, δύσθυμο, ακόμα και αντιπαθή. Τώρα που τα γράφω αυτά με θυμάμαι έφηβη με τρεις φίλες, βράδυ στην Πλατεία Δεξαμενής. Η μία με τη στεντόρεια φωνή (έγινε ηθοποιός) μάς διάβαζε στο παγκάκι τον «Δράκουλα» του Μπραμ Στόκερ και εμείς χαχανίζαμε μες στα σκοτάδια.

Σε αυτή τη λογική της απόλαυσης, που είναι ιδιωτική αλλά μπορεί και να «μοιραστεί», βασίστηκε η ιδέα «Reading Rythms» που ξεκίνησε πριν δύο χρόνια στη Νέα Υόρκη. Πρόκειται για πάρτι «συνανάγνωσης» με αγνώστους (ουδεμία σχέση με τις λέσχες ανάγνωσης). Παραδόξως, την «κατέβασαν» τέσσερις Gen Zers (άνδρες και γυναίκες) 20 ετών και κάτι, που είχαν δει το attention span τους να διολισθαίνει επικίνδυνα.

Απλά πράγματα. Δεν χρειάζεται να είσαι hipster διανοούμενος ή βιβλιοκριτικός ή άνθρωπος του πνεύματος. Κανείς δεν θα στην «πει» που δεν έχεις διαβάσει τους «Αδελφούς Καραμαζόφ» του Ντοστογιέφσκι. Παίρνεις το βιβλίο που εσύ κάνεις κέφι, πιάνεις έναν καναπέ ή μια πολυθρόνα σε ένα μπαρ και αρχίζεις να διαβάζεις, χωρίς κανείς και τίποτα να σε ενοχλεί. Δεν μπαίνεις στον πειρασμό να τσεκάρεις τα μέιλ σου ή να δεις το υπόλοιπο «Absentia» που έχεις αφήσει στη μέση. Μετά από καμιά ώρα μπορείς να πιεις και ένα κρασί και να μιλήσεις γι’ αυτό που διάβασες ή και για άλλα πράγματα.

Η ιδέα «έπιασε» τόσο που τέτοιες συγκεντρώσεις διοργανώνονται πλέον σε πολλές αμερικανικές πόλεις και εξαπλώνονται. Χάρη σε μια χριστουγεννιάτικη βόλτα στο «Booktique» της Πατριάρχου Ιωακείμ πληροφορήθηκα ότι έχουν αρχίσει να γίνονται και εδώ τέτοια πάρτι (με άλλη ονομασία) «για λίγους ακόμη», αλλά έπεται συνέχεια.

Αν όλα αυτά τα επιχειρήματα «μπάζουν», υπάρχει και ένα ακόμη. Χαμηλού επιπέδου, αλλά στέκει. Οταν διαβάζεις βιβλίο δείχνεις απείρως πιο σέξι από όταν «σαβουρώνεις» αδιακρίτως content. Δεν είναι τυχαίο ότι όλο και πιο πολλές καταχωρήσεις ξένων οίκων μόδας (θυμάμαι πρόσφατα, μοντέλα με κοσμήματα της Τζέσικα ΜακΚόρμακ να διαβάζουν στην παραλία ένα πολύ φθαρμένο αντίτυπο του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» στη γαλλική).

Παρατηρήστε το. Ακόμα και η στάση του σώματος είναι διαφορετική. Με το βιβλίο είσαι λίγο πιο ευθυτενής, δείχνεις ελαφρώς μπλαζέ, μυστηριώδης, απομακρυσμένος από τα εγκόσμια. Με το κινητό είσαι ακόμα ένας μπουχέσας που έλκεται από το μπλε φως.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News