Τη δεκαετία του 1960, ο αείμνηστος θείος μου Φάνης Γρούμπας, ένας από τους δύο μαγείρους της οικογένειας, δούλευε στην Ολυμπιακή Αεροπορία (ο άλλος ήταν στα βαπόρια και τον βλέπαμε σπάνια, γιατί έκανε μακρινά ταξίδια). Κάθε του επίσκεψη στο σπίτι μας ήταν πηγή χαράς, αφού μας έφερνε λιχουδιές, που εκείνο τον καιρό σερβίρονταν αποκλειστικά στις πτήσεις εξωτερικού.

Η δική μας, δε, επίσκεψη στο αεροδρόμιο του Ελληνικού για συγκινητικούς αποχαιρετισμούς (είχαμε πολλούς μετανάστες συγγενείς στην Αμερική και στην Αυστραλία) ήταν μια ακόμη πιο συγκλονιστική εμπειρία για τους παιδικούς ουρανίσκους, ειδικά από το 1966 που εγκαινιάστηκαν οι απευθείας πτήσεις για τη Νέα Υόρκη, και τα γεύματα των πτήσεων έγιναν ακόμα πιο εκλεκτά: ο θείος δεν έχανε την ευκαιρία να βγαίνει από την κουζίνα του αεροδρομίου με την άσπρη του στολή και πολλά φιλέματα.

Ακόμη έχω καρφωμένη στους γευστικούς μου κάλυκες την ουράνια γεύση που είχε το στρογγυλό ψωμάκι (μπριός) κομμένο στη μέση, αλειμμένο με μπόλικο κιτρινωπό βούτυρο και εμπλουτισμένο με χοντρές φέτες ζαμπόν. Τίποτε από αυτά δεν υπήρχε τότε στην καθημερινότητά μας, οπότε το να απολαμβάνεις ένα τέτοιο «εξωτικό» σάντουιτς παρακολουθώντας τα αεροπλάνα να απογειώνονται και να ονειρεύεσαι ταξίδια μακρινά είχε κάτι το μαγικό.

Δεν ήταν έτσι τα πράγματα από την αρχή. Τι πρώτες μέρες των εμπορικών πτήσεων οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν με σκεπτικισμό την παροχή γευμάτων εν πτήσει. Ωστόσο, παρά τις προκλήσεις της προετοιμασίας, της συσκευασίας και του σερβιρίσματος φαγητού στον περιορισμένο χώρο ενός αεροπλάνου, οι αεροπορικές εταιρείες αναγνώρισαν από νωρίς τη σημασία της προσφοράς τροφής κατά τη διάρκεια μεγάλων πτήσεων.

Στην αρχή τα αεροπλάνα έπρεπε να προσγειώνονται συχνά σε προορισμούς για τον ανεφοδιασμό τους με καύσιμα, και τότε οι επιβάτες μπορούσαν να γευματίσουν εκτός, αφού κατά τη διάρκεια της πτήσης προσφερόταν μόνο ζεστός καφές και τσάι σε θερμός.

Από την τσίχλα για τη ναυτία στα γεύματα πολυτελείας

Τα πρώτα γεύματα σε αεροπλάνο λέγεται ότι σερβιρίστηκαν από τη Handley Page Transport, μια αεροπορική εταιρεία που ιδρύθηκε το 1919, συνδέοντας το Λονδίνο με το Παρίσι. Οι επιβάτες της μπορούσαν να επιλέξουν από μια ποικιλία προσυσκευασμένων σάντουιτς, σνακ και φρούτων. Στην πρώτη πτήση της Pan Am, δε, το 1929, σερβιρίστηκε μόνο τσίχλα, προκειμένου να αποφευχθεί η ναυτία των ταξιδιωτών.

Αρχικά η έμφαση δινόταν στα βασικά θρεπτικά συστατικά, και όχι στη γαστρονομική αρτιότητα. Ωστόσο, καθώς η αεροπορική βιομηχανία προόδευε, οι αεροπορικές εταιρείες άρχισαν να πειραματίζονται βελτιώνοντας την ποιότητα και την ποικιλία των γευμάτων, τα οποία αποσπούσαν την προσοχή από τη δυσάρεστη εμπειρία την πτήσης και ανακούφιζαν το άγχος, θέτοντας τις βάσεις για την πολυτέλεια των γευμάτων της επερχόμενης «χρυσής εποχής».

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, το μενού της Western Air Express, μιας από τις πρώτες αεροπορικές εταιρείες που προσέφερε γεύματα εν πτήσει στις ΗΠΑ, στη διαδρομή Λος Αντζελες-Σαν Φρανσίσκο, περιλάμβανε τηγανητό κοτόπουλο, κέικ, φρούτα και σάντουιτς.

Η δεκαετία του 1930 περιγράφεται ως η πιο «ρομαντική» εποχή των αεροπορικών ταξιδιών. Τα σαλόνια των αεροπλάνων ήταν περίτεχνα σχεδιασμένα με κομψά πορσελάνινα σκεύη και λευκά τραπεζομάντιλα. Η United Airlines δημιούργησε την πρώτη ειδική κουζίνα catering εν πτήσει, παρέχοντας στους επιβάτες την επιλογή ομελέτας ή τηγανητού κοτόπουλου ως κυρίως πιάτου. Αλλά ταυτόχρονα παρουσιάστηκαν νέα προβλήματα σχετικά με την εξυπηρέτηση των γευμάτων. Για παράδειγμα, σε πτήσεις σε μεγαλύτερα υψόμετρα, τα αυγά χρειάζονταν περισσότερο χρόνο για να μαγειρευτούν και το ψωμί χαλούσε πολύ πιο γρήγορα…

Τα νέα και μεγαλύτερα αεροσκάφη, ωστόσο, διέθεταν περισσότερο χώρο για θερμαινόμενες εστίες και ψυγεία. Η Pan Am ήταν η πρώτη αεροπορική εταιρεία που θέρμανε φαγητό εν πτήσει και τη δεκαετία του 1940 άρχισε να σερβίρει προπαρασκευασμένα κατεψυγμένα γεύματα, τα οποία έγιναν δεκτά με ενθουσιασμό, τόσο από το κοινό όσο και από τη διοίκηση των εταιριών, καθώς μειωνόταν σημαντικά η σπατάλη τροφίμων όταν ακυρώνονταν πτήσεις. Τέτοια γεύματα, άλλωστε, εξακολουθούν να σερβίρονται μέχρι σήμερα στην οικονομική θέση.

Ανταγωνισμός σε επίπεδο ποιότητας

Στο μεταξύ, οι εταιρείες άρχισαν να σερβίρουν φαγητό καλύτερης ποιότητας και στην οικονομική θέση, λόγω του αυξημένου ανταγωνισμού. Τη δεκαετία του 1950 απαγορευόταν ο ανταγωνισμός στις τιμές, επομένως το μόνο που απέμενε ήταν να ανταγωνιστούν στην ποιότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών.

Τα επόμενα χρόνια, ειδικά οι υπερατλαντικές πτήσεις, προσέφεραν μια κομψή εμπειρία σε όσους είχαν την τύχη να ταξιδεύουν με αεροπλάνο. Ηταν θρυλικές για τη χλιδή των γευμάτων, που σερβίρονταν σε φίνες πορσελάνες και κρυστάλλινα ποτήρια, και για την εξαιρετική εξυπηρέτηση των αεροσυνοδών, οι οποίες στο μεταξύ είχαν αναδειχθεί σύμβολο των αεροπορικών ταξιδιών ως «σερβιτόρες των αιθέρων». Οι δεκαετίες του 1950 και του 1960 ήταν η «χρυσή εποχή» των γευστικών απολαύσεων στους ουρανούς, με την Pan Am να βρίσκεται στη κορυφή της πολυτέλειας.

Φανταστείτε να ταξιδεύετε στην οικονομική θέση και να τρώτε γεμιστή φραγκόκοτα! Οσο για την πρώτη θέση, η χλιδή ήταν πραγματική: consommé julienne, φιλέτο γλώσσας με σος αστακού, prim rib –rare, medium ή well done, ανάλογα με την προτίμησή σας– και πριν από το δείπνο να σας σερβίρουν χαβιάρι μαζί με το αγαπημένο σας κοκτέιλ. Η Pan Am είχε συνάψει τότε συνεργασία με το διάσημο παρισινό μπιστρό «Maxim’s», που ανέπτυξε τα μενού για όλες τις πτήσεις της, ενώ πρόσφερε και ειδικές υπηρεσίες στους επιβάτες της πρώτης θέσης.

Αλλά δεν ήταν η μόνη μεταπολεμική αεροπορική εταιρεία που φημιζόταν για το γαστρονομικό της glamour. Το καλύτερο φαγητό στον αέρα εκείνη την εποχή ήταν της Scandinavian Airlines. Γιατί γνώριζαν καλά ότι κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα ήθελε να επισκεφθεί τη Στοκχόλμη τον Φεβρουάριο. Ετσι, είχαν τόσο καλό φαγητό ώστε οι επιβάτες πετούσαν με SAS ακόμη και από τις ΗΠΑ προς την Ελλάδα ή την Αφρική. Το ίδιο, δε, συνέβη και στην Ασία, με τις Singapore Airlines.

Tη δεκαετία του 1960, γράφει η Telegraph, η American Airlines είχε τη θρυλική υπηρεσία Royal Coachman, με ένα πολυτελές μενού που θύμιζε επίσημο δείπνο, με consommé βοδινού και σοταρισμένα στήθη κοτόπουλου.

Την ίδια εποχή η Alaska Airlines παρουσίασε το μενού «Golden Samovar», φόρο τιμής στη γαστρονομική κουλτούρα της Ανατολικής Ευρώπης: υποδεχόταν τους επιβάτες των πτήσεων μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ με το «Bolshoi Golden Troika», μια δημιουργία της καναδικής εταιρείας ποτών Seagramm, με καφέ, βότκα και λικέρ, που σερβιριζόταν από το σαμοβάρι, ενώ τους πρόσφερε επίσης ρωσικό χαβιάρι, ταρτάκια Οντέσα και μοσχαράκι Ορλόφ, γράφει το CNN.

Οι επιβάτες της Trans World Airlines (TWA) έτρωγαν ψητό βοδινό μπούτι, που μεταφερόταν με καροτσάκι στον διάδρομο του αεροπλάνου και κοβόταν μπροστά στον επιβάτη. Και για τις πτήσεις της μεταξύ Λονδίνου και Σίδνεϊ, η αυστραλιανή Qantas είχε σχεδιάσει την πρωτοποριακή υπηρεσία «καγκουρό», με φρέσκο ​​αστακό και στρείδια.

Ιπτάμενη λέσχη κυρίων και υπερηχητικό glamour

Ισως το πιο εντυπωσιακό από όλα, όμως, ήταν μια φαντασίωση τύπου Ντον Ντρέιπερ (ο πρωταγωνιστής της σειράς «Mad Men») την οποία έκανε πραγματικότητα η United Airlines με μια «Executive» πτήση αποκλειστικά για άνδρες, μεταξύ Λος Αντζελες και Σαν Φρανσίσκο, και μεταξύ Σικάγο και Νέας Υόρκης, τις καθημερινές στις 5 μ.μ., από το 1953 έως το 1970.

Φανταστείτε, δηλαδή, μια ιπτάμενη λέσχη ανδρών, γράφει το Atlas Obscura. Οι αεροσυνοδοί ήταν ελεύθερες, ωραίες και σέξι, τα μαρτίνι ήταν κρύα και τα πούρα προσφέρονταν δωρεάν. Φυσικά, σερβιριζόταν επίσης ένα πλήρες δείπνο με φιλέτο, ως κυρίως, από τις δύο αεροσυνοδούς του αεροσκάφους.

Και μετά ήρθε το υπερηχητικό Concord, που εκτός από τις ιλιγγιώδεις επιδόσεις του, ο κόσμος το θυμάται για τις συνεργασίες του με σεφ βραβευμένους με αστέρια Michelin. Τα μενού του Concord την περίοδο της ακμής του, τις δεκαετίες του 1980 και του 1990, γεμάτα εξτραβαγκάντσες όπως καναπεδάκια με αστακό και ψητές φραγκόκοτες, θα έκαναν τον σύγχρονο ταξιδιώτη να πρασινίσει από τη ζήλια του, σχολιάζει στην Telegraph ο Ρόμπερτ Τζάκμαν.

Ωστόσο,  ο Τζον Αρλιτζ, ειδικός στα αεροπορικά ταξίδια της Telegraph Travel, ο οποίος πέταξε αρκετές φορές με Concorde τη δεκαετία του 1990, λέει ότι όσον αφορά στη γαστρονομική πολυτέλεια, αυτό που θυμάται ακόμα πιο γλυκά είναι η εξυπηρέτηση πριν από την πτήση. «Οταν έμπαινες στο Concorde Room στο αεροδρόμιο JFK σε υποδέχονταν δύο αεροσυνοδοί με δίσκους στα χέρια», θυμάται. «Στον έναν δίσκο υπήρχαν κρυστάλλινα κολονάτα ποτήρια σαμπάνιας με vintage Krug και στον άλλο ένα βουνό από σάντουιτς με μπέικον και brown sauce. Μιλάμε για τον τέλειο τρόπο να ξεκινήσει μια τρίωρη πτήση προς το Λονδίνο».

Οι κανονισμοί «σκότωσαν» το καλό φαγητό

Ενώ θυμόμαστε (με έκπληξη) πώς ήταν οι πτήσεις κάποτε, σήμερα το concept ενός πολυτελούς δείπνου είναι απλώς ανέφικτο. Καταρχάς, έχουν επιβληθεί κανονισμοί που απαγορεύουν τη μεταφορά αντικειμένων όπως αιχμηρά μαχαίρια, για λόγους ασφαλείας, αλλά και το αμαγείρευτο κρέας, για λόγους υγιεινής. Επειτα, ο σχεδιασμός των σύγχρονων (πολύ ασφαλέστερων) επιβατικών αεροσκαφών είναι ριζικά διαφορετικός, με μικρότερες κουζίνες και πιο συμπαγείς χώρους καθισμάτων. Τα αεροπορικά εισιτήρια, εξάλλου, κοστίζουν ένα μικρό κλάσμα σε σχέση με τις τιμές του παρελθόντος.

Στη συντριπτική τους πλειονότητα τα γεύματα των αεροπορικών εταιρειών μαγειρεύονται σε μεγάλες κουζίνες κοντά στο αεροδρόμιο –συνήθως από τρίτες εταιρείες– προτού μεταφερθούν στο αεροσκάφος, όπου ξαναζεσταίνονται. Φυσικά, αυτά τα γεύματα δεν είναι ακριβώς μια γκουρμέ απόλαυση. Συνήθως, δε, είναι γεμάτα με νάτριο, ώστε να αντισταθμίζουν την απώλεια γεύσης που βιώνουμε στον αέρα, επισημαίνει ο Τζάκμαν στην Telegraph.

…αλλά κάποιοι αερομεταφορείς αντιστέκονται

Ωστόσο αυτό δεν έχει εμποδίσει κάποιες αεροπορικές εταιρείες να κάνουν το κάτι παραπάνω όταν μπορούν. Ορισμένες, όπως οι Austrian Airlines, Gulf Air, Saudia και Turkish Airlines εξακολουθούν να έχουν έναν σεφ εν πτήσει. Μάλιστα, η Turkish Airlines προσφέρει ακόμη και την επιλογή ενός δείπνου υπό το φως των κεριών σε επιβάτες της business class μεγάλων πτήσεων, πράγμα που θα πρέπει να είναι ό,τι πιο πολυτελές αυτή τη στιγμή.

Κατά καιρούς, μάλιστα, εμφανίζονται γεύματα που αποκτούν θρυλική φήμη. Για παράδειγμα, η εκδοχή του Nasi Lemak (μαλαισιανό πιάτο με αρωματικό ρύζι μαγειρεμένο σε γάλα καρύδας που σερβίρεται με πικάντικη σάλτσα sambal) της Air Asia απέκτησε τέτοια φήμη μεταξύ των ταξιδιωτών, ώστε η αεροπορική εταιρεία μπόρεσε να ανοίξει ένα φυσικό εστιατόριο στην Κουάλα Λουμπούρ.

Ο Γκίλμπερτ Οτ, συντάκτης του ταξιδιωτικού blog God Save the Points και τακτικός επιβάτης στην business class της Qatar Airways, λέει ότι το biryani της «πρέπει να είναι το αγαπημένο μου γεύμα αεροπορικής εταιρείας όλων των εποχών». Η Ρις Τζόουνς από το Head for Points δηλώνει: «Πάντα ανυπομονώ για το satay της Malaysia Airlines, το οποίο σερβίρεται ως ξεχωριστό πιάτο σε μεγάλες πτήσεις».

Ο Ρος Μόλισον, ιδιοκτήτης εστιατορίου στο Λας Βέγκας και ιδρυτής του σύγχρονου τσίρκου Spiegelworld, ο οποίος πηγαινοέρχεται στην Ιαπωνία, λέει: «Με ενθουσιάζει περισσότερο η κουζίνα της ANA (All Nippon Airways). Ο συνδυασμός των ορεκτικών zensai, του φρέσκου σούσι και ενός κυρίως πιάτου με βάση το ψάρι είναι τόσο καλός όσο θα περίμενε κανείς σε ένα αξιοπρεπές εστιατόριο του Τόκιο». Και σίγουρα κάτι ξέρει περί εκλεκτής κουζίνας.

Αντιμέτωπες με τους περιορισμούς του σύγχρονου επιβατικού αεροσκάφους, ορισμένες αεροπορικές εταιρείες έχουν γίνει απολαυστικά δημιουργικές για να παρέχουν στους ταξιδιώτες ακριβώς αυτό που θέλουν. Η Etihad, για παράδειγμα, φέρεται να έλαβε τόσα πολλά αιτήματα από επιβάτες της πρώτης θέσης για ταρτάρ βοδινού, που ο σεφ της βρήκε έναν τρόπο να παρακάμψει τον κανονισμό της απαγόρευσης του ωμού κρέατος, σοτάροντας το φιλέ μινιόν πριν από την πτήση και στη συνέχεια αφαιρώντας τις σοταρισμένες άκρες στην κουζίνα του αεροπλάνου κατά τη διάρκεια της πτήσης.

Βέβαια, ακόμα και με τους καλύτερους σεφ, το γεύμα σε ένα σύγχρονο αεροπλάνο –με τη ζώνη σφιχτά δεμένη γύρω από το στομάχι σου– δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνα της «χρυσής εποχής», όπως της Alitalia για παράδειγμα, η οποία  μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε μετατρέψει τα απομεινάρια των βομβαρδιστικών αεροπλάνων σε ιπτάμενα ιταλικά εστιατόρια με εκλεκτό φαγητό. Αλλά με τον λήθαργο και το φούσκωμα που συχνά συνοδεύουν τις πτήσεις μεγάλων αποστάσεων, αυτό μπορεί να μην είναι και τόσο κακό…

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News