Η είδηση πέρασε σαν γραφικό παραστράτημα μιας μικρής τοπικής επιχείρησης, αλλά αν σταθείς λίγο παραπάνω, καταλαβαίνεις ότι δεν είναι καθόλου μικρή. Σε διαφήμιση καφέ στη Μεσσηνία, με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης, εμφανίστηκε ο δημοσιογράφος Γιώργος Παπαδάκης, που μόλις πριν από λίγες ημέρες πέθανε, χαμογελαστός, με έναν καφέ στο χέρι, τον οποίο απολαμβάνει «στον Παράδεισο».

Μετά τον θόρυβο, ήρθε η συγγνώμη εκ μέρους της επιχείρησης. Είπαν ότι δεν φαντάζονταν ότι έκαναν κάτι κακό, απέσυραν τη διαφήμιση και κάπου στην πορεία μάθαμε ότι το ίδιο είχαν κάνει και με τον Πάπα Φραγκίσκο.

Ολα καλά, πάμε παρακάτω, θα πει κανείς, αλλά φοβάμαι ότι δεν είναι τόσο εύκολο. Γιατί εδώ δεν μιλάμε απλώς για κακό γούστο ή για μια αδέξια ιδέα marketing. Μιλάμε για το πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει αρχίσει να γεμίζει το οπτικό πεδίο μας με ό,τι να ’ναι. Εικόνες, σκηνές, πρόσωπα, στιγμές που δεν συνέβησαν ποτέ, αλλά μοιάζουν αρκετά αληθινές ώστε να μην είσαι πάντα σίγουρος ότι είναι ψεύτικες. Μπορείς πια να δεις τον οποιονδήποτε να κάνει οτιδήποτε. Και αυτό δεν είναι σχήμα λόγου.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι κάποιος είδε τον Παπαδάκη να πίνει καφέ στον Παράδεισο και σοκαρίστηκε. Το πρόβλημα είναι ότι κάποιος σκέφτηκε πως αυτό είναι θεμιτό. Οτι μπορείς να πάρεις ένα υπαρκτό πρόσωπο, μάλιστα νεκρό, να το «αναστήσεις» ψηφιακά, να το βάλεις σε ένα σκηνικό της επιλογής σου και να το χρησιμοποιήσεις για να πουλήσεις προϊόν. Χωρίς άδεια, χωρίς συναίνεση, χωρίς δεύτερη σκέψη. Σαν να είναι απλώς ένα clip art.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη, σε αυτή τη φάση της εισβολής της στη ζωή μας, αντιμετωπίζεται με μια επικίνδυνη ελαφρότητα. «Δεν ξέραμε», «δεν το σκεφτήκαμε έτσι», «ήταν για καλό», «το κάναμε από αγάπη». Λες και η πρόθεση ακυρώνει το αποτέλεσμα. Λες και το ότι μια επιχείρηση είναι μικρή ή επαρχιακή λειτουργεί ως ηθικό άλλοθι. Ομως το ζήτημα δεν είναι το μέγεθος του μαγαζιού στη Μεσσηνία, είναι το προηγούμενο που κανονικοποιείται και το οργουελικό σκηνικό που στήνει στο μέλλον.

Γιατί αν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τον Γιώργο Παπαδάκη, μπορείς να χρησιμοποιήσεις οποιονδήποτε. Ζωντανό ή νεκρό. Δημοσιογράφο, ηθοποιό, πολιτικό, τον γείτονα, τη δασκάλα του παιδιού σου. Να τον βάλεις να λέει, να κάνει, να διαφημίζει, να υποστηρίζει κάτι που δεν είπε, δεν έκανε και δεν πίστεψε ποτέ. Και όσο οι εικόνες αυτές γίνονται όλο και πιο πειστικές, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να ξεχωρίσεις το πραγματικό από το κατασκευασμένο.

Εδώ καταπατάται ένα βασικό όριο: το δικαίωμα στην εικόνα, στην αξιοπρέπεια, στην υστεροφημία. Το δικαίωμα να μη γίνεσαι πρώτη ύλη για αλγορίθμους και έμπνευση τρίτων, απλώς επειδή τεχνικά μπορούν. Το ότι κάποιος πέθανε δεν σημαίνει ότι έγινε κοινό κτήμα. Και το ότι κάτι μπορεί να κατασκευαστεί με ΤΝ δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνει.

Μέχρι στιγμής, αντιμετωπίζουμε αυτές τις δυνατότητες σαν ψηφιακά παιχνίδια. Γελάμε με τα deepfakes, τα μοιραζόμαστε και τα θεωρούμε χαριτωμένα. Ολο το Tik Tok είναι γεμάτο από αυτά και μπροστά από την οθόνη περνάει όποιος μπορείς να φανταστείς, μέχρι και ο πρωθυπουργός να χορεύει hip hop. Αλλά το χαριτωμένο τελειώνει γρήγορα όταν συνειδητοποιείς ότι ζεις σε έναν κόσμο όπου η εικόνα έχει χάσει το τεκμήριο αλήθειας. Οπου δεν μπορείς να είσαι σίγουρος αν αυτό που βλέπεις συνέβη, ειπώθηκε, υπήρξε και όπου ο καθένας μπορεί να εργαλειοποιεί τον άλλον χωρίς καμία συνέπεια.

Η υπόθεση της διαφήμισης στη Μεσσηνία δεν είναι απλώς μια κακή στιγμή. Είναι καμπανάκι. Γιατί αν δεν υπάρξει πλαίσιο κανόνων –νομικών, ηθικών, κοινωνικών–, θα βρεθούμε πολύ γρήγορα σε ένα τοπίο πλήρους ασυδοσίας. Δεν είναι δυνατόν ο καθένας να χρησιμοποιεί ένα πρόσωπο κατά βούληση, σαν ψηφιακό props, χωρίς να λογοδοτεί πουθενά.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι από μόνη της κακή. Αλλά η ΑΙ παραζάλη μας, αυτή η συλλογική ζάλη μπροστά στο «κοίτα τι μπορεί να κάνει», μας κάνει να ξεχνάμε το πιο βασικό: ότι πίσω από τις εικόνες υπάρχουν άνθρωποι. Και ότι κάποιοι από αυτούς δεν μπορούν πια ούτε να διαμαρτυρηθούν, ούτε να πουν «όχι». Αυτό, από μόνο του, θα έπρεπε να μας κόβει το γέλιο.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News