Ο πόλεμος μεταξύ Ιράν και Ισραήλ δεν οδήγησε στην κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος, ωστόσο, σύμφωνα με πολλούς αναλυτές, σηματοδοτεί το τέλος μιας εποχής. Αν και η Ισλαμική Δημοκρατία επιβίωσε από την επίθεση, οι επιπτώσεις της είναι τόσο βαθιές, ώστε πιθανότατα θα μετασχηματίσουν ριζικά το πολιτικό και θεσμικό της σύστημα. Υστερα από δεκαετίες στασιμότητας και καταστολής, η ήττα αυτή φαίνεται ότι άνοιξε ρωγμές σε ένα καθεστώς που βασίζεται στη θρησκευτική εξουσία, την ιδεολογία και την αδιαλλαξία. Η μετάβαση –είτε με μεταρρυθμίσεις είτε με εσωτερικές ανατροπές– μοιάζει πλέον αναπόφευκτη.

Μόλις λίγες ώρες αφότου τέθηκε σε ισχύ η εύθραυστη εκεχειρία μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, η Ισλαμική Δημοκρατία, βαθιά τραυματισμένη από 12 μέρες ανελέητων βομβαρδισμών, ανακοίνωσε τη «νίκη» της. Για το ιρανικό καθεστώς, το να επιβιώσει από την ισραηλινή επίθεση –και ταυτόχρονα να αποφύγει έναν ακόμη πιο καταστροφικό πόλεμο με τις ΗΠΑ– ενώ συνέχιζε να απαντά στρατιωτικά, θεωρήθηκε επιτυχία.

Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική, γράφουν οι Financial Times: «Τα ιρανικά αντιαεροπορικά συστήματα καταστράφηκαν σε μεγάλο βαθμό, αρκετοί ανώτατοι στρατιωτικοί αξιωματούχοι σκοτώθηκαν, ενώ ο Νετανιάχου, κάλεσε επανειλημμένα τον ιρανικό λαό να εξεγερθεί και απείλησε ευθέως με δολοφονία του ανώτατου ηγέτη, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ».

Παρότι δεν επετεύχθη η ανατροπή του καθεστώτος ή του ηγέτη του, η επίθεση ενδέχεται να προκαλέσει βαθιές μεταβολές στο εσωτερικό του Ιράν, φέρνοντας στο φως τις αδυναμίες του και επιταχύνοντας αλλαγές που μπορεί να αποδειχθούν οι σημαντικότερες από την Επανάσταση του 1979. Ο μεταρρυθμιστής πολιτικός και πρώην πολιτικός κρατούμενος, Μοχάμαντ Σαντέχ Τζαβαντί-Χεσάρ είπε: «Το Ιράν ύστερα από αυτόν τον πόλεμο θα είναι αγνώριστο. Η Ισλαμική Δημοκρατία θα επιβιώσει ως όνομα, αλλά θα αλλάξει σε τρόπο λειτουργίας».

Επί περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο Χαμενεΐ και τα σκληροπυρηνικά κέντρα εξουσίας της Τεχεράνης αντιστέκονταν στις δομικές μεταρρυθμίσεις και κατέστελλαν συστηματικά τις αυξανόμενες απαιτήσεις των νεότερων και πιο κοσμικών Ιρανών. Η απογοήτευση από το καθεστώς εντεινόταν συνεχώς, όμως η απάντηση της ηγεσίας ήταν πάντα η καταστολή, σημειώνουν οι Financial Times, με αποκορύφωμα τέσσερις μεγάλες εξεγέρσεις από το 2009 και μετά, που πνίγηκαν στο αίμα. Οποιες υποχωρήσεις έγιναν, όπως η χαλάρωση στην επιβολή της υποχρεωτικής μαντίλας, είχαν περισσότερο χαρακτήρα αποσυμπίεσης παρά ουσιαστικής αλλαγής.

Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του πολέμου, ακόμα και οι σκληροί αντίπαλοι του καθεστώτος έβαλαν στην άκρη τη δυσαρέσκεια, καθώς υπερίσχυσε το αίσθημα εθνικής ενότητας. Παρ’ όλα αυτά, οι καταστροφικές συνέπειες των ισραηλινών βομβαρδισμών καθιστούν πλέον αναπόφευκτη την αλλαγή πορείας, υποστηρίζουν πολλοί αναλυτές. Οπως εξηγεί στους FT ο Βαλί Νασρ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins: «Ακόμα κι αν διατηρηθεί το όνομα της Ισλαμικής Δημοκρατίας, δεν θα είναι το ίδιο. Το καθεστώς βρίσκεται στα όριά του, η κατάρρευση είναι κοντά».

Ενας αξιωματούχος του καθεστώτος παραδέχτηκε σοβαρά κενά στην αντικατασκοπεία, τα οποία οδήγησαν σε βαριές απώλειες, αλλά υποστήριξε ότι «οι θεσμοί είναι που μετρούν, όχι τα πρόσωπα». Υποστήριξε επίσης ότι το Ιράν θα εξέλθει από την κρίση πιο ισχυρό στρατιωτικά και θα ενισχύσει την ασφάλειά του.

Πριν από τον πόλεμο, το πολιτικό τοπίο στο Ιράν περιστρεφόταν γύρω από το ενδεχόμενο διαδοχής του 86χρονου Χαμενεΐ, αναφέρουν οι Financial Times. Ο θάνατός του θα σήμαινε μια ιστορική μετάβαση, με αβέβαιο προσανατολισμό: θα γινόταν το Ιράν πιο στρατιωτικοποιημένο και πραγματιστικό; Πιο σκληροπυρηνικό και ιδεολογικό; Ή μήπως μεταρρυθμιστικό; Παρότι δεν έχει οριστεί διάδοχος, ο γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, φερόταν ως επικρατέστερος. Ομως, ο πόλεμος ανατρέπει τα δεδομένα. Ο αναλυτής Μερζάντ Μπορουτζερντί, ακαδημαϊκός στις ΗΠΑ, αναρωτιέται αν θα γίνει ανεκτός ένας ακόμη κληρικός, ή αν προτιμηθεί ένας στρατιωτικός με κάποια δημοτικότητα, ίσως από την εποχή του πολέμου Ιράν-Ιράκ.

Σε αντίθεση με παλαιότερες κρίσεις, σήμερα δεν υπάρχει οργανωμένη ή αξιόπιστη αντιπολίτευση, εντός ή εκτός χώρας. Επιπλέον, οι μεγαλύτερες γενιές διατηρούν αρνητικές αναμνήσεις από τις παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων στο Ιράν, όπως η ανατροπή του Μοσαντέκ από ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο, το 1953. Το ιρανικό σύστημα, όπως θεμελιώθηκε από τον αγιατολάχ Χομεϊνί, συνδυάζει εκλεγμένους θεσμούς (πρόεδρο και κοινοβούλιο) με απόλυτη εξουσία στον ανώτατο ηγέτη και κέντρα όπως οι Φρουροί της Επανάστασης και το θρησκευτικό κατεστημένο.

Τα τελευταία χρόνια, σημειώνουν οι Financial Times, οι στρατιωτικές και κατασκοπευτικές υπηρεσίες έχουν πληγεί από σκάνδαλα διαφθοράς και διεισδύσεις Ισραηλινών πρακτόρων. Ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου, Μοχαμάντ Μπαγερί, σκοτώθηκε την πρώτη μέρα των επιθέσεων. Ο Χαμενεΐ διόρισε άμεσα νέο αρχηγό, τον πιο μετριοπαθή στρατηγό Αμπντοραχίμ Μουσαβί, από τον τακτικό στρατό, και όχι από τους Φρουρούς. Πολλοί είδαν στην επιλογή μια ένδειξη αλλαγής προσανατολισμού.

«Η εθνική ταυτότητα επικρατεί πλέον της ιδεολογίας. Το καθεστώς θα υποχρεωθεί σε αλλαγή, ανεξαρτήτως ηγετών», λέει στους Financial Times ο Τζαβαντί-Χεσάρ. Ο Μπορουτζερντί θεωρεί πιθανό το ενδεχόμενο να αναλάβουν οι Φρουροί της Επανάστασης, οι οποίοι διαθέτουν σήμερα τη μεγαλύτερη θεσμική ισχύ. «Βρισκόμαστε στη δύση του ιερατικού κατεστημένου. Μπορεί ένας φιλόδοξος νεότερος στρατιωτικός να προτείνει εθνική συμφιλίωση, αποδοχή περιορισμών στο πυρηνικό πρόγραμμα, ή κυβέρνηση συνασπισμού».

Η Σανάμ Βακίλ, από το Chatham House, συνοψίζει: «Τα καθεστώτα δεν καταρρέουν – μεταμορφώνονται. Αυτό ακριβώς συμβαίνει τώρα. Απλώς, ίσως συμβεί πιο γρήγορα απ’ ό,τι αναμενόταν».

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News