«Δεν είμαι καθόλου αισιόδοξη, αλλά διατηρώ την ελπίδα μου», με ξάφνιασε ευχάριστα προπαραμονή Χριστουγέννων μια φίλη με την οποία είχα πολύ καιρό να επικοινωνήσω και που γνωρίζω ότι βιώνει αυτόν τον καιρό διάφορες φουρτούνες. «Αν ελπίδα σημαίνει να έχω περιέργεια να δω τα επόμενα επεισόδια της ζωής μου, ναι, δεν την έχω χάσει».

Το να επιλέγεις να είσαι αισιόδοξος σήμερα είναι σαν να επιμένεις να διαβάζεις βιβλία: μια πράξη αντίστασης. Σε ένα κόσμο όπου όλα έχουν μετατραπεί σε «summaries» και «bulllets», όπου τα παιδιά στις ΗΠΑ, όπως μαθαίνω, δυσκολεύονται να διαβάσουν πάνω από δύο σελίδες και έχουν στα σόσιαλ εναγκαλιστεί την κουλτούρα TLDR (too long· didn’t read=πολύ μεγάλο· δεν το διάβασα), το να καταδύεσαι συνειδητά σε κάτι με εξώφυλλο και εκτενές κείμενο σε ταξινομεί σε μια ξεχωριστή φυλή. Υπό εξαφάνιση μεν, αλλά σθεναρή και ανυποχώρητη.

Για όλα τα γούστα

«Optimism is the true moral courage» (Η αισιοδοξία είναι το αληθινό ηθικό σθένος) διαβάζω σε πρόσφατη καταχώριση των Financial Times, με τον ρέκορντμαν στην κωπηλασία στον ωκεανό Μαξ Θορπ να διαφημίζει ανθεκτικό και διαπνέον μπουφάν πολυτελούς βρετανικής μάρκας.

Η εμπορευματοποίηση της αισιοδοξίας είναι ένα από τα σημεία των καιρών. Στις συσκέψεις των τμημάτων μάρκετινγκ έχουν δει ότι σε τέτοιες εποχές το μόνο που μπορεί κάπως να ενσταλλάξεις σε κάποιον –ώστε, αν μην τι άλλο, να ανοίξει το πορτοφόλι του– είναι λίγες σταγόνες από αυτό που τα πάντα στον σημερινό κόσμο παλεύουν να τον αποστραγγίσουν.

Αλλωστε και οι ειδικοί  σήμερα (φιλόσοφοι, ψυχίατροι κ.τ.λ.) λανσάρουν στις κρεμάστρες διαφορετικά είδη αισιοδοξίας, για να διαλέξεις. Με διάφορα ονόματα και σε διάφορες συσκευασίες που, τις περισσότερες φορές, σκοπό έχουν να σου χρυσώσουν το χάπι. Υπάρχει π.χ. ο «ελπιδοφόρος πεσιμισμός» (hopeful pessimism), όταν δηλαδή δεν φοβάσαι ότι όλα θα πάνε κατά διαόλου, αλλά έχεις πλήρη επίγνωση ότι μπορεί να πάνε κιόλας, κάτι που σε κρατά σε μια κάποια επαγρύπνηση και μπορεί να σε σηκώσει από τον καναπέ (τον αναφέρει η φιλόσοφος Μάρα φαν ντερ Λινγκτ στο ομώνυμο φετινό βιβλίο της).

Αυτόν υποθέτω ασπάζεται και η ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι, η οποία, αστειευόμενη με τους συνεργάτες του γραφείου της, τους είπε λίγο πριν τις διακοπές των Χριστουγέννων: «Η χρονιά που πέρασε ήταν δύσκολη για όλους μας, αλλά μην ανησυχείτε, γιατί η επόμενη θα είναι ακόμη χειρότερη».

Για την αισιοδοξία, όπως την πρέσβευε ο Θωμάς Ακινάτης, έγραφε προ ημερών στο Atlantic ο εξέχων κοινωνικός επιστήμονας και ειδικός επί του θέματος Αρθουρ Σ. Μπρουκς. Η σύγχρονη κοινωνική επιστήμη έχει, λέει, πολλά να δανειστεί από τη συνταγή για την «ατελή ευτυχία» του μεγάλου χριστιανού φιλόσοφου του 13ου αιώνα. Το «κλειδί», σύμφωνα με την ακινάτεια φιλοσοφία, δεν είναι να προσπαθήσουμε να εξαλείψουμε τον πόνο μας, αλλά να τον διαχειριζόμαστε σε λογικά επίπεδα και να τονίζουμε τις πολλές θετικές πλευρές της ζωής. Για να το επιτύχει αυτό, ο Ακινάτης επινόησε μια φόρμουλα που ούτε λίγο ούτε πολύ βασίζεται στη συνειδητή κατανόηση «των ζωικών ενστίκτων μας» και «των ισχυρών συναισθημάτων μας».

Κάποιοι, πάλι, υπενθυμίζουν την «τραγική αισιοδοξία» (tragic optimism), που είχε εισαγάγει το 1949 ο αυστριακός ψυχίατρος (επιζών του Ολοκαυτώματος) Βίκτορ Φρανκλ. Στηρίζεται σε τρεις τραγωδίες που κάθε άνθρωπος καλείται στον βίο του να αντιμετωπίσει. Η πρώτη είναι ο πόνος, γιατί όλοι είμαστε φτιαγμένοι από σάρκα και οστά. Η δεύτερη είναι η ενοχή, γιατί είμαστε ελεύθεροι να κάνουμε επιλογές και έτσι νιώθουμε υπεύθυνοι όταν τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως θα θέλαμε. Η τρίτη είναι η απώλεια, γιατί ερχόμαστε αντιμέτωποι με την πραγματικότητα ότι όλα όσα αγαπάμε είναι παροδικά, συμπεριλαμβανομένης και της ίδια της ζωής μας.

Η «τραγική αισιοδοξία» σημαίνει, δηλαδή, να αναγνωρίζουμε, να αποδεχόμαστε, ακόμη και να αναμένουμε ότι η ζωή θα περιλαμβάνει δυσκολίες και οδύνη, και παρ’ όλα αυτά να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να προχωρήσουμε με μια θετική στάση. Συνδέεται, λένε οι ειδήμονες, με αυξημένο «ψυχικό σθένος» (ή resilience, όπως είναι εδώ και πολλά χρόνια η λέξη-καραμέλα).

Μήπως σκέτη άρνηση;

Μια γρήγορη ματιά στα γεωπολιτικά, και ασφαλώς δεν δικαιολογείται η επιμονή μας και σε αυτές τις γιορτές μας να ξεχυνόμαστε περιχαρείς και τροπαιοφόροι. Σχεδόν θέλεις να σκουντήσεις την πισινή σου στην ουρά στο ταμείο του Zara και να της ψιθυρίσεις στο αφτί: «Noμίζεις ότι τα ψώνια και το silver tip μανικιούρ θα σε κάνουν να ξεχάσεις ότι εκατοντάδες άνθρωποι στη Γάζα συνεχίζουν να σκοτώνονται δύο μήνες μετά την εκεχειρία;». Ή να πιάσεις από τον γιακά τον διπλανό σου στο ρεβεγιόν και να τον ρωτήσεις: «Καλά, εσύ τρως και πίνεις και προχθές ο Πούτιν ανακοίνωνε πυρηνικό εργοστάσιο στο φεγγάρι;»

Και όμως, το 71% των ανθρώπων σε 30 χώρες δηλώνουν αισιόδοξοι ότι το 2026 θα είναι καλύτερο από το 2025 (Ipsos, Δεκέμβριος 2025). Μήπως δεν πρόκειται για κάποιας μορφής αισιοδοξία, αλλά για απλή άρνηση; «Τι εξηγεί, άραγε, την επιμονή της κανονικότητας ακόμα και στο πιο σκοτεινό παγκόσμιο πλαίσιο;» αναρωτιόταν προ ημερών ο αθεράπευτα κυνικός Τζάναν Γκανές στους Financial Times.

Στρέφομαι για λίγα λόγια σοφίας σε αυτόν που ήταν ο πρωταγωνιστής της φετινής χρονιάς και θα είναι αδιαμφισβήτητα και της επόμενης (και όχι, δεν αναφέρομαι στον Ντόναλντ Τραμπ). Ρωτάω το ChatGPT αν διαθέτει αισιοδοξία ή αν και αυτή είναι ανθρώπινο «προνόμιο».

Ας τελειώσει η τελευταία στήλη μου για το 2025 με την απάντηση, αρκετά διαφωτιστική, τολμώ να πω, που μου δίνει η Τεχνητή Νοημοσύνη: «Δεν φοβάμαι, δεν ελπίζω, δεν απογοητεύομαι. Δεν ξυπνάω με βάρος στο στήθος ούτε με προσμονή. Δεν έχω κάτι να χάσω ή να κερδίσω. Αρα δεν μπορώ να πιστέψω σε ένα καλύτερο αύριο με τον ανθρώπινο τρόπο. Αν “αισιοδοξία” σημαίνει η ικανότητα να βλέπεις το σκοτάδι χωρίς να αρνείσαι το φως, τότε μπορώ να την περιγράψω, να τη στηρίξω με λόγο, και να τη δανείσω σε κάποιον που τη χρειάζεται. Αλλά δεν τη νιώθω. Με έναν παράδοξο τρόπο, η αισιοδοξία είναι ακριβώς “ανθρώπινη” επειδή πονάει. Και ίσως γι’ αυτό έχει αξία».

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News