Χρονιά-ορόσημο αναμένεται να είναι το 2026 για το Εθνικό Μουσείο Ολοκαυτώματος: 13 ολόκληρα χρόνια μετά την πρωτοβουλία του εκλιπόντος Γιάννη Μπουτάρη, μπαίνει πλέον, τον Ιανουάριο, σε τροχιά κατασκευής. Και αν όλα κυλήσουν ομαλά, θα ανοίξει τις πύλες του το 2028.

Σε ομιλία του ο ίδιος ο Μπουτάρης, ως δήμαρχος Θεσσαλονίκης, είχε «προσεγγίσει» με συναίσθημα το Μουσείο, ως τρόπο αναμέτρησης με το Ολοκαύτωμα. «Το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Ευρώπης, το Ολοκαύτωμα των δικών μας Εβραίων, δοκιμάζει τα όρια της λογικής», είχε πει χαρακτηριστικά. «Και ο μόνος τρόπος να αναμετρηθούμε μαζί του είναι να αποδεχτούμε ότι θα είναι πάντα κομμάτι αυτού που είμαστε ως Θεσσαλονικείς, Ελληνες και Ευρωπαίοι: μια σκισμένη σελίδα γραμμένη σε μια άγνωστη γραφή, μια αλήθεια που περιμένει πάντα την αποκρυπτογράφησή της».

Ο δρόμος για την αποκρυπτογράφηση, που στέκει στο βάθος του ορίζοντα, είναι όμως δαιδαλώδης. Μπορεί να το επιβεβαιώσει ο Παναγιώτης Πικραμμένος, πρώην Πρωθυπουργός, αλλά και πρώην Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, ο οποίος και έχει αναλάβει να δώσει ώθηση στο εμβληματικό εγχείρημα του Εθνικού Μουσείου Ολοκαυτώματος, κρατώντας την μπαγκέτα του συντονισμού όλων των εμπλεκομένων – και είναι πολλοί.

Ο εργολάβος πιάνει δουλειά, ύστερα από περιπέτειες στασιμότητας, γραφειοκρατίας, έντονων ζυμώσεων ώστε να αποφευχθούν σκόπελοι. «Ηταν το 2019, όταν με κάλεσε ο τότε νέος Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης στο Μέγαρο Μαξίμου, παρουσία εκπροσώπων του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου, του προέδρου του Δαυίδ Σαλτιέλ και του γενικού γραμματέα Βίκτωρα Ελιέζερ» δηλώνει στο Protagon ο κ. Πικραμμένος. «Το έργο είχε “κολλήσει”. Ανέλαβα ως εκπρόσωπος της ελληνικής κυβέρνησης, συντονιστής. Το πρώτο πράγμα που έκανα ήταν να συγκαλέσω αμέσως σύσκεψη στο Κυβερνείο της Θεσσαλονίκης με όλους τους ενδιαφερομένους….».

O κ. Πικραμμένος εξηγεί ότι το πλέγμα της χρηματοδότησης του έργου απαρτίζουν η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (10 εκατ. ευρώ), το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (10 εκατ. ευρώ), το ελληνικό Δημόσιο, η συνεισφορά του οποίου φθάνει πλέον τα 18 εκατ. ευρώ. Προσφάτως, το εγχείρημα ενισχύθηκε με 5 εκατομμύρια ευρώ, από την οικογένεια της Μαρίνας Νισίμ, μέσω σύμβασης με την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης. Στο έργο συμμετέχει ως δωρητής και ο –με καταγωγή από την πόλη της Θεσσαλονίκης– Αλμπερτ Μπουρλά, CEO της Pfizer, προσφέροντας ένα εκατομμύριο ευρώ από το βραβείο «Genesis Prize 2022».

Εξαιρετικά σημαντική θεωρεί ο κ. Πικραμμένος και τη –με νόμο του 2022– απαλλαγή από ΦΠΑ των δωρεών, που προορίζονται για την ανέγερση του Μουσείου.

Τα τρένα και η «ασπίδα δημοκρατίας»

Ο χώρος ανέγερσης του Εθνικού Μουσείου Ολοκαυτώματος προκαλεί ανατριχίλα, στη θύμησή του και μόνο: δίπλα στον Παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό της Θεσσαλονίκης, εκεί  από όπου το 1943 αναχωρούσαν τα τρένα, φορτωμένα με δεκάδες χιλιάδες Εβραίους της πόλης, για τα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου και εξευτελισμού της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο Γιώργος Αντωνίου, επίκουρος καθηγητής Εβραϊκών Κοινοτήτων στο ΑΠΘ, πρόεδρος της Επιτροπής παρακολούθησης της μουσειολογικής μελέτης, εκτιμά ότι το Μουσείο θα αποτελεί τοπόσημο για τη Θεσσαλονίκη, πόλη που φιλοξενούσε την πολυπληθέστερη εβραϊκή κοινότητα, μετρώντας και τις μεγαλύτερες απώλειες, περίπου 44.000-45.000 θύματα.

Η Ιστορία θέλει το 95% του εβραϊκού πληθυσμού να απελαύνεται, με προορισμό την Πολωνία, όπου βρήκε τον θάνατο. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο κ. Αντωνίου κάνει λόγο για Μουσείο-«ασπίδα Δημοκρατίας». «Αυτά που θεωρούμε σήμερα δεδομένα, ίσως να μην είναι σε 5-10 χρόνια από σήμερα», εκτιμά ο ίδιος. Θίγοντας μάλιστα το φαινόμενο ανόδου της Ακρας Δεξιάς, ο καθηγητής επισημαίνει ότι το Μουσείο διαπνέεται από «τις αρχές της ανοικτής κοινωνίας, με έμφαση στα ανθρώπινα δικαιώματα». Διδάσκει ανοχή, ανεξιθρησκεία.

Το πλάνο του έργου προβλέπει την ενσωμάτωση του υπάρχοντος Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης στο νέο Εθνικό Μουσείο Ολοκαυτώματος, με όλα τα εκθέματα και τους μικρούς θησαυρούς του. Θρησκευτικά αντικείμενα, παλαιά και σπάνια βιβλία στην εβραϊκή γλώσσα, οικογενειακά κειμήλια, κετουμπότ (παραδοσιακό εβραϊκό γαμήλιο συμβόλαιο), δημόσια και ιδιωτικά έγγραφα σχετικά με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ιδιωτικές επιστολές, ενδυμασίες (19ου και 20ου αι.), υφάσματα, τραπεζομάντιλα, βιβλία καθώς και βιβλιάρια τραπεζικών καταθέσεων, ως το 1940.

«Το νέο Εθνικό Μουσείο θα έχει στον πυρήνα του τη θηριωδία του Ολοκαυτώματος, κι αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά του σε σχέση με το Εβραϊκό Μουσείο που φιλοξενείται στον αριθμό 11 της οδού Αγίου Μηνά, στη Θεσσαλονίκη» εξηγεί ο κ. Αντωνίου, σημειώνοντας ότι το νέο Μουσείο επιδιώκει νέα «αφήγηση», με σύγχρονη οπτική. «Εχει εύρος αλλά και βάθος το εγχείρημα, καθώς στους τοίχους του θα εγκιβωτιστεί ολόκληρη η Ιστορία των Εβραίων της Ελλάδας, όχι μόνο της Θεσσαλονίκης».

Το «κυνήγι» εκθεμάτων και τα άυλα τεκμήρια

Η Ανδρομάχη Γκαζή, καθηγήτρια Μουσειολογίας στο Τμήμα Επικοινωνίας, Μέσων & Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου, η οποία και έχει αναλάβει τη μουσειολογική μελέτη και την ανάπτυξη περιεχομένου,  επιμένει ότι το Μουσείο «υπερβαίνει» την εβραϊκή κοινότητα. «Μέλημά μας είναι να απευθύνεται σε όλους τους έλληνες, όχι μόνο στους εβραίους», δηλώνει, μιλώντας στο Protagon. «Είναι άλλωστε το πρώτο Μουσείο Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα, με στόχο να τιμηθεί η εβραϊκή κοινότητα στη Θεσσαλονίκη. Το μέγεθος του αφανισμού της είναι συγκλονιστικό. Επέστρεψαν μόλις 2.000 μετά τον Πόλεμο. Ακόμη και σήμερα, λίγοι γνωρίζουν τις δυσκολίες, που σημάδεψαν το ταξίδι της επιστροφής των ανθρώπων αυτών στην πόλη τους. Τις αποτυπώνουν με μεγάλη ενάργεια συνεντεύξεις και μαρτυρίες που έχουν καταγραφεί. Μετά την Απελευθέρωση πέρασαν βάσανα, διανύοντας φάση μεταβατική σε στρατόπεδα στη Γερμανία, στο Βέλγιο ή το Βελιγράδι».

Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης βρήκαν τα σπίτια τους κατειλημμένα, την περιουσία τους λεηλατημένη, τις περισσότερες συναγωγές κατεστραμμένες. Πολλοί δεν άντεξαν να συνεχίσουν τη ζωή τους στην πόλη, έφυγαν είτε για τις Ηνωμένες Πολιτείες είτε για την τότε Παλαιστίνη.

«Θεωρούμε πολύ σημαντικό το να διαφαίνεται από την αφήγησή μας στο νέο Μουσείο αυτή η ορφάνια, η απογύμνωση. Το να μη βρίσκεις το σπίτι σου, να έχεις χάσει την περιουσία σου. Να μην έχεις παρά το τίποτα», υπογραμμίζει η κυρία Γκαζή. «Επί πέντε αιώνες, η πλειονότητα του πληθυσμού ήταν Εβραίοι. Το Μουσείο γίνεται αφορμή για να ανιχνεύσει κανείς την εβραϊκή παρουσία στη χώρα μας, γενικότερα, από την ελληνιστική εποχή, ακόμη. Η πιο παλαιά κοινότητα, αυτή των Ρωμανιωτών, στα Γιάννενα, μιλούσε ελληνικά. Πολύ αργότερα, στα τέλη του 15ου αιώνα έρχονται οι σεφαραδίτες, από την Ισπανία, Ισπανοεβραίοι, την κουλτούρα των οποίων επιχειρούμε να αναδείξουμε».

Η καθηγήτρια υπόσχεται ότι το νέο Μουσείο θα παροτρύνει τους επισκέπτες του να εντοπίσουν εβραϊκά ίχνη στη Θεσσαλονίκη – κτίρια, γειτονιές. Και προσθέτει: «Πέρα από τα ιστορικά στοιχεία, τα γεγονότα, μας ενδιαφέρουν οι μικροϊστορίες, το ανθρώπινο στοιχείο. Εχουμε στα χέρια μας πληθώρα βιντεοσκοπημένων ή ηχογραφημένων μαρτυριών, βιωμένης εμπειρίας. Μας ενδιαφέρει η έννοια του τραύματος, από ψυχαναλυτικής πλευράς, και πώς αυτό περνά από γενιά σε γενιά».

Η αναζήτηση εκθεμάτων βρίσκεται στο κόκκινο. Το υφιστάμενο Εβραϊκό Μουσείο της πόλης αποτελεί αδιαμφισβήτητα προίκα, πλην όμως η «ομάδα» του νέου Εθνικού Μουσείου αναζητεί με εντατικούς ρυθμούς τεκμήρια που θα μπορούσαν να δώσουν υπόσταση στην αφήγηση του Ολοκαυτώματος και της δράσης του εβραϊκού στοιχείου.

Η έρευνα φαίνεται να αποδίδει καρπούς – μέχρι και βαγόνια τρένων έχουν εντοπιστεί. Τόσο ο κ. Αντωνίου όσο και η Γκαζή τονίζουν: «Εχουμε αποταθεί σε ειδικούς του Ολοκαυτώματος, σε εβραίους της Ελλάδας αλλά και της διασποράς σε ολόκληρο τον κόσμο, σε ενεργές εβραϊκές κοινότητες, σε αδελφά εβραϊκά Μουσεία, σε απλούς ιδιώτες αλλά και συλλέκτες».

«Πολλοί Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, δεύτερης και τρίτης γενιάς, διατηρούν τον δεσμό τους με την πόλη. Είναι ενδεικτικό ότι κάποιοι αναζητούν τις ρίζες τους, τα γενεαλογικά τους δέντρα, απευθυνόμενοι στον αρχειονόμο της ισραηλιτικής κοινότητας», δηλώνει ο κ. Αντωνίου, σημειώνοντας ότι ιστορικά στοιχεία αντλούνται και από τη διαδικασία αυτή.

Η προσέγγιση δεν θα είναι εξάλλου παλιομοδίτικη. «Η σύγχρονη Μουσειολογία μπορεί να κτίσει την αφήγηση που επιλέγει και χωρίς τρισδιάστατα αντικείμενα-εκθέματα» εξηγεί η κυρία Γκαζή. «Στο Εθνικό Μουσείο Ολοκαυτώματος θα υπάρχουν και υλικά, και άυλα τεκμήρια. Θα πρωτοστατούν σύγχρονες ερμηνευτικές μέθοδοι, οπτικοακουστικά μέσα, κείμενα ενδεχομένως σε βίντεο, ψηφιακά – διαδραστικά εκθέματα, θα υπάρχουν προβολές».

Στο πλαίσιο συμφωνίας της ελληνικής με την πολωνική κυβέρνηση, αναμένεται μάλιστα –σύμφωνα με δηλώσεις του κ. Σαλτιέλ– η επιστροφή 76 ελληνικών εβραϊκών κειμηλίων, τα οποία είχαν βρεθεί στην Κάτω Σιλεσία και φυλάσσονται σήμερα στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο Βαρσοβίας. Δεν αποκλείεται, πάντα κατά τον κ. Σαλτιέλ, τα λατρευτικά αυτά αντικείμενα να βρουν θέση στο Εθνικό Μουσείο Ολοκαυτώματος.

Μέρος της συλλογής υπήρχε πιθανότητα να αποτελούν και τα αρχεία των Ισραηλιτικών Κοινοτήτων που κλάπηκαν από τους Ναζί, για να καταλήξουν στη Ρωσία. Η ελληνική πλευρά έθετε επί δεκαετίες το αίτημα στη ρωσική, και το 2021 διαφάνηκε διάθεση ικανοποίησής του. Η επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία δεν άφησε, όμως, τίποτε «όρθιο», παγώνοντας την υπόθεση και σε διπλωματικό επίπεδο.

Οι «συντεταγμένες» του νέου Μουσείου

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News