Μαύρες γιορτές θα κάνουν και φέτος οι Ολλανδοί. Και αυτό όχι λόγω οικονομικής στενότητας ή της γενικευμένης ανησυχίας που προκάλεσε η πρόσφατη ανακοίνωση για τον περιορισμό του ρόλου του κοινωνικού κράτους. Αλλά γιατί έτσι το θέλει η παράδοση. Ο λόγος για τα μαυροβαμμένα πρόσωπα των βοηθών του Σίντερκλάας, του Ολλανδού Άη Βασίλη. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Ο Σίντερκλάας γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 5 Δεκεμβρίου, την παραμονή δηλαδή της γιορτής του Αγίου Νικολάου, η οποία συνδέεται ιστορικά στη Δύση με τα Χριστούγεννα και την ανταλλαγή δώρων. Το όνομα του γνωστού σε όλους Santa Claus, εξάλλου, αποτελεί παράφραση του ολλανδικού ονόματος Sinterklaas που έφεραν μαζί τους στο Νέο Άμστερνταμ (τη σημερινή Νέα Υόρκη) οι Ολλανδοί άποικοι τον 17ο αιώνα.

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Σίντερκλάας καταφτάνει στην Ολλανδία κάθε χρόνο γύρω στα μέσα Νοεμβρίου ερχόμενος με ατμόπλοιο από την Ισπανία. Κατά την άφιξή του, η οποία αποτελεί γεγονός ύψιστης σημασίας για την απανταχού πιτσιρικαρία της χώρας, ο Σίντερκλάας παρελαύνει έφιππος υπό τις επευφημίες των παρευρισκόμενων, καθώς η συνοδεία του μοιράζει στα παιδάκια γλυκά και τα παραδοσιακά μπισκοτάκια με κάρδαμο και κανέλα. 

Ποιοι, όμως, αποτελούν αυτή τη συνοδεία; Ο βοηθός του Σίντερκλάας πρωτοεμφανίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, ονομάζεται Zwarte Piet (δηλαδή «Μαύρος Πιτ») και είναι συνήθως ένας νέος με το πρόσωπό του βαμμένο μαύρο, άφρο-λουκ (μαύρα σγουρά μαλλιά, μεγάλα κατακόκκινα χείλη, σκουλαρίκια) και φανταχτερή ενδυμασία αναγεννησιακού στυλ με δαντελωτό γιακά και φτερωτό καπέλο. Και αν όλα αυτά φέρνουν στο μυαλό εποχές όπου οι Ολλανδοί αποικιοκράτες διέπρεπαν στο δουλεμπόριο, αυτό συμβαίνει ακριβώς γιατί διάφορα κατάλοιπα και απόηχοι απο ιδεοληψίες αυτών των καιρών είναι κάτι παραπάνω από εμφανείς στον τρόπο απεικόνισης των -κατά τ’ άλλα- συμπαθέστατων αυτών μαύρων βοηθών του λευκού άγιου με την κάτασπρη γενειάδα. 

To ζήτημα επανέρχεται στην επιφάνεια κάθε χρόνο με αφορμή τον εορτασμό του Σίντερκλάας, οπότε και φουντώνει ο διάλογος γύρω από την εικόνα των βοηθών του. Oι χαρακτήρες αυτοί βέβαια δεν είναι παρά μέρος μιας εορταστικής παράδοσης που απευθύνεται σε μικρά παιδιά, τα οποία δεν έχουν διαμορφώσει ακόμα τα κατάλληλα αισθητήρια ώστε να διακρίνουν τις ιστορικές αναφορές που με ευκολία αντιλαμβάνονται οι μεγαλύτεροι.

Η διαμάχη γύρω από το αμφιλεγόμενο ολλανδικό έθιμο αναζωπυρώθηκε πρόσφατα, όταν έγινε γνωστό πως ομάδα εργασίας του ΟΗΕ διεξάγει σχετική έρευνα για το ζήτημα. Η Τζαμαϊκανή ακαδημαϊκός Verene Shepherd, επικεφαλής της ομάδας (που αποτελείται από ανεξάρτητους εθελοντές εδικούς), έχει ταχθεί κατά της πρακτικής αυτής στην ολλανδική τηλεόραση, καταδικάζοντάς την ως «επιστροφή στη δουλεία». Επίσης, σε επιστολή της προς την ολλανδική κυβέρνηση τον περασμένο Γενάρη, η ομάδα είχε εκφράσει την ανησυχία της για το ότι «ο χαρακτήρας και η εικόνα του Zwarte Piet διαιωνίζουν μια στερεότυπη εικόνα των αφρικανικών λαών και των ανθρώπων αφρικανικής καταγωγής ως πολιτών δεύτερης κατηγορίας, προωθώντας έτσι ένα διάχυτο αίσθημα κατωτερότητας μέσα στην ολλανδική κοινωνία και εντείνοντας τις φυλετικές διαφορές και τον ρατσισμό».

Τα αποτελέσματα της έρευνας αναμένεται να παραδοθούν στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ τον ερχόμενο Σεπτέμβριο. Εν τω μεταξύ, σε πρόσφατη δήλωσή του ο Ολλανδός πρωθυπουργός Mark Rutte τοποθετήθηκε λακωνικά επί του θέματος λέγοντας: «Ο Zwarte Piet είναι μαύρος. Δεν μπορούμε να κάνουμε και πολλά για να αλλάξει αυτό.». Με το να υποτιμάνε ή να προσπερνάνε το ζήτημα ως ανάξιο συζήτησης, αρκετοί εκπρόσωποι του ολλανδικού πολιτικού κατεστημένου (συχνά μάλιστα από αντίθετα στρατόπεδα) έχουν υιοθετήσει βασικά την αντίδραση του μεγαλύτερου μέρους της -λευκής- ολλανδικής κοινότητας, που δείχνει να μην καταλαβαίνει προς τι τόσος θόρυβος.

Η αλήθεια πάντως είναι πως κατά καιρούς έχουν γίνει διάφορες προσπάθειες -χωρίς μεγάλα αποτελέσματα μέχρι τώρα- ώστε να αποφορτιστεί κάπως η σχετική παράδοση από τις ρατσιστικές αποχρώσεις της με το να παρουσιάζεται ο Πιτ λευκός ή βαμμένος σε κάποιο από τα χρώματα του ουράνιου τόξου, και παράλληλα περισσότερο ως διασκεδαστής και λιγότερο ως βοηθός-σκλάβος. Όπως όλα τα συναφή έθιμα, άλλωστε, έτσι και αυτό υπόκειται σε αλλοιώσεις που με το πέρασμα του χρόνου αντανακλούν τον ιδεολογικό και ηθικό προσανατολισμό της εκάστοτε κοινωνίας. Οι παραδόσεις, άλλωστε, δεν είναι ούτε αιώνιες ούτε αναλλοίωτες: είτε προσαρμόζονται στις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις είτε εξαφανίζονται.

Το βαθύτερο ζήτημα είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται στην δημόσια σφαίρα πολλές από τις ντροπιαστικές και περισσότερο σκοτεινές πτυχές της ιστορίας ενός λαού. Όσο επίπονο και να είναι να ερχόμαστε σε σύγκρουση με τους δαίμονες του ιστορικού παρελθόντος (στην περίπτωση των Ολλανδών το δουλεμπόριο, η βίαιη αποικιοκρατία, το απαρτχάιντ, η συνεργασία με το ναζιστικό καθεστώς και η μεγάλης κλίμακας απέλαση των Εβραίων), η αναμέτρηση αυτή είναι σε κάθε περίπτωση αναπόφευκτη και σε έναν βαθμό λυτρωτική. Και καλό είναι να γίνεται πρόσωπο με πρόσωπο, και χωρίς μπόλικο μακιγιάζ.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News