Καρυά Φθιώτιδας, 1943. Από τον Μάρτιο μέχρι τον Αύγουστο, υποσιτισμένοι και εξουθενωμένοι εργάτες εξαναγκάζονται από τη Βέρμαχτ να σπάζουν πέτρες με τα χέρια και να τις φορτώνουν σε βαγονέτα. Κάτω από απάνθρωπες συνθήκες, πρέπει να ανοίξουν στην πλαγιά του βουνού μια τομή βάθους περίπου 20 και μήκους 100 μέτρων, και μέσα σε ελάχιστο χρόνο να αφαιρέσουν έναν αδιανόητο όγκο βράχων: συνολικά περίπου 24.000 κυβικά μέτρα πέτρας.

Ο λόγος; Η κατασκευή μιας μικρής παρακαμπτηρίου γραμμής στον σταθμό της Καρυάς, κοντά στο Λιανοκλάδι, που θα διευκόλυνε τον ανεφοδιασμό των ναζιστικών στρατευμάτων, στη  σιδηροδρομική γραμμή Αθήνα-Θεσσαλονίκη-Βελιγράδι.

Μόναχο, 2002. Ο Ανδρέας Ασσαέλ ερευνά συστηματικά την οικογενειακή ιστορία του. Γεννημένος στη Θεσσαλονίκη το 1959, χριστιανός ο ίδιος, είναι γόνος μιας από τις τρεις εβραϊκές οικογένειες που επέζησαν από το Ολοκαύτωμα, κρυμμένοι στην πόλη τους, από την πλευρά του πατέρα του που ήταν εβραίος, ενώ η μητέρα του ήταν χριστιανή από την Κωνσταντινούπολη. Το 2002, σε μια από τις επισκέψεις του στο Μόναχο, όπου σπούδασε παλαιότερα, στην υπαίθρια αγορά με αντίκες του προαστίου Κέφερλο, ο Ανδρέας Ασσαέλ ανακαλύπτει κάτι μοναδικό.

Ηταν ένα άλμπουμ της παραστρατιωτικής οργάνωσης Todt –η οποία υλοποιούσε έργα της Βέρμαχτ κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής– με 400 φωτογραφίες στρατιωτών σε διάφορα μέρη της Ελλάδας. Ανάμεσά τους, από τα μικροσκοπικά «εβραϊκά αστέρια» στην καρδιά, ο Ασσαέλ αναγνωρίζει και εβραίους άνδρες.

Σε 80 από αυτές τις φωτογραφίες υπάρχει ο χαρακτηρισμός «Karia». Από όσα είχε ακούσει παλιότερα, ο κ. Ασσαέλ καταλαβαίνει ότι πρόκειται για το «φρικτό εργοτάξιο» της Καρυάς και αγοράζει το άλμπουμ με τις φωτογραφίες, μέσω των οποίων ο μηχανικός της Todt ήθελε να τεκμηριώσει την πρόοδο των εργασιών.

Και εκείνη τη στιγμή αρχίζει να ξετυλίγεται η συγκλονιστική, άγνωστη ιστορία των Ελληνοεβραίων από τη Θεσσαλονίκη, που δούλεψαν στα καταναγκαστικά έργα του εργοταξίου, τα οποία ο κ. Ασσαέλ θα τεκμηριώσει προσεκτικά. Η έρευνά του, διάρκειας 20 χρόνων, θα οδηγήσει στο project Karya1943, ένα βιβλίο με τίτλο «Στα κάτεργα του θανάτου» (εκδ. University Studio Press), μια περιοδεύουσα έκθεση με τίτλο «Καρυά 1943: Καταναγκαστική εργασία και Ολοκαύτωμα», που παρουσιάστηκε στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη και στο Βερολίνο, και τελικά στον χαρακτηρισμό του Σιδηροδρομικού Σταθμού της Καρυάς Φθιώτιδας ως ιστορικού τόπου από το υπουργείο Πολιτισμού.

«Η Καρυά αποτελεί τόπο καταναγκαστικής εργασίας και μαρτυρία του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα. Είναι ένα από τα μέρη όπου οι ναζί εφάρμοσαν την πολιτική της “εξόντωσης Εβραίων μέσω της καταναγκαστικής εργασίας”», δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη για τον Σιδηροδρομικό Σταθμό της Καρυάς, τόπο σημαντικών ιστορικών γεγονότων, ο οποίος αποτελεί μνημείο της βαναυσότητας και της θηριωδίας του ναζισμού και είναι αναπόσπαστο μέρος της συλλογικής ιστορικής μνήμης, όχι μόνο για τους Ελληνες, αλλά και για την παγκόσμια κοινότητα.

Καρυά, μια «δαντική κόλαση»

«Η Καρυά Φθιώτιδος ήταν ένας σταθμός στη γραμμή Αθήνα-Θεσσαλονίκη, κοντά στο Λιανοκλάδι. Είναι ένα πολύ άγριο τοπίο στο όρος Οθρυς, όπου τίποτα δεν έχει αλλάξει από τότε» είπε ο κ. Ασσαέλ σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ το 2021.

Σε εκείνο το εργοτάξιο του θανάτου εργάστηκαν, μεταξύ άλλων, 300 έως 500 Εβραίοι από τη Θεσσαλονίκη. Πολλοί δε από αυτούς, είτε πέθαναν από εξάντληση –«δεν είχαν καν νερό και από φαγητό τους έδιναν μόνο λαχανόσουπα…»– είτε εκτελέστηκαν. Οπως περιγράφει ο κ. Ασσαέλ, με το έργο της Καρυάς οι Γερμανοί ήθελαν να αυξήσουν την κινητικότητα της γραμμής, γι’ αυτό και έφτιαξαν στη μέση ένα είδος πάρκινγκ, «μια στρατσιέρα», όπως το λένε οι σιδηροδρομικοί, όπου θα μπορούσε να μπαίνει το πρώτο τρένο που έφτανε, καθώς η γραμμή ήταν πολύ ανηφορική και τότε τα παλιά τρένα δεν μπορούσαν να σταματήσουν στην ανηφόρα και να ξαναξεκινήσουν.

Οι άνθρωποι αυτοί, λέει, ήρθαν τον Μάρτιο του 1943 από τη Θεσσαλονίκη, «από ένα μπλόκο που έκαναν στον δρόμο και έπιασαν άνδρες να περπατούν», ενώ μια δεύτερη ομάδα έφθασε στο εργοτάξιο της Καρυάς στις 20 Απριλίου, από τον συνοικισμό του Βαρόνου Χιρς (εβραϊκό γκέτο κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης, από όπου έφευγαν τα τρένα για τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης). Οταν ολοκληρώθηκε το έργο, τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς, όσοι είχαν απομείνει εκτελέστηκαν, καθώς ήταν τόσο αποστεωμένοι που δεν θα άντεχαν καν το ταξίδι μέχρι το Αουσβιτς.

«Υπάρχει και μια μαρτυρία του Βαφόπουλου* που λέει πως αρχές Αυγούστου μπήκε στο τρένο και στο φαράγγι είδε όρθιους σκελετούς γυμνούς να κοιτάνε το τρένο χωρίς να ντρέπονται, δηλαδή είχαν χάσει την αίσθηση της ντροπής και δεν μπορούσαν να αντιδράσουν», σημειώνει ο κ. Ασσαέλ.

Η μαρτυρία του συγγραφέα Γιώργου Βαφόπουλου, που πέρασε ως επιβάτης από το σημείο εκείνη την εποχή και το χαρακτήρισε «δαντική κόλαση», είναι από τις ελάχιστες που υπάρχουν, όπως και η μαρτυρία του Ισαάκ Μόισε Κονένκα, εργάτη στα κάτεργα της Καρυάς, ο οποίος σε ένα σημείωμά του το 1954 έγραψε στα λαντίνο, τη γλώσσα των Ισπανοεβραίων: «Carya era el inferno sovre la tierra/H Kαρυά ήταν η επίγεια κόλαση».

Υπάρχουν ακόμη δύο μαρτυρίες. Ο Σαμ Κοέν (1922-2014) είχε αναφέρει πως «ήταν κόλαση εκεί πέρα. Μόνο χτυπήματα, συνεχή χτυπήματα, και γρήγορη δουλειά… Οι πέτρες ήταν σαν λεπίδες». Και ο Σαμ Ναχμία (1920-2016) ότι «στον καθένα μας δόθηκε ένα άδειο κονσερβοκούτι για να τρώμε και ένα άλλο για να κατουράμε, γιατί δεν μας επιτρεπόταν να βγαίνουμε από τους στρατώνες τη νύχτα».

Ο ίδιος ο Αντρέας Ασσαέλ, σε συνέντευξή του στη DW με αφορμή την έκθεση «Καρυά 1943. Καταναγκαστική εργασία και Ολοκαύτωμα», που παρουσιάστηκε μέχρι τον Μάρτιο του 2025 στο Κέντρο Τεκμηρίωσης Ναζιστικής Καταναγκαστικής Εργασίας του Βερολίνου, δήλωσε: «Η Καρυά ήταν το ελληνικό Μαουτχάουζεν».

Μετά την ολοκλήρωση των έργων το εργοτάξιο εγκαταλείφθηκε. Οι ξύλινοι στρατώνες αφαιρέθηκαν από αντάρτες και σήμερα σώζεται μόνο ένα πέτρινο κτίριο και ένα πηγάδι. Κατά ειρωνεία της τύχης, δε, τον Αύγουστο του 1943, οι ελάχιστοι επιζώντες πήραν τον δρόμο για το Αουσβιτς-Μπίρκεναου, αφού πρώτα πέρασαν από τη Θεσσαλονίκη.

Για τον χαρακτηρισμό του Σιδηροδρομικού Σταθμού της Καρυάς ως ιστορικού τόπου χρησιμοποιήθηκαν τα τεκμήρια από διεθνές ερευνητικό πρόγραμμα, που φωτίζουν την τραγική ιστορία της ναζιστικής καταναγκαστικής εργασίας στην Ελλάδα.

Το υπουργείο Πολιτισμού, με την απόφαση αυτή, όπως και με την υποστήριξη της περιοδεύουσας έκθεσης που ήταν αφιερωμένη στην καταναγκαστική εργασία των ελλήνων Εβραίων κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, «αναγνωρίζει τα γεγονότα στην Καρυά και αποτίνει φόρο τιμής στα θύματα της ναζιστικής καταναγκαστικής εργασίας στην Ελλάδα», αναφέρει η Λίνα Μενδώνη στη δήλωσή της.

Το διασωθέν φωτογραφικό αρχείο του πολιτικού μηχανικού Χανς Ρέσλερ, ο οποίος σχεδίασε το έργο της Καρυάς και ήταν υπεύθυνος για την επίβλεψή του, αποτελεί σπάνια τεκμηρίωση του εγκλήματος, ενώ η ίδια η βραχώδης τομή αποτελεί διαχρονική μαρτυρία της «εξόντωσης μέσω εργασίας» που εφάρμοσαν οι Ναζί στην Καρυά.

«Ο Σιδηροδρομικός Σταθμός της Καρυάς συνιστά ένα βήμα προς την ιστορική δικαίωση και τη διατήρηση της συλλογικής μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα. Στόχος του υπουργείου Πολιτισμού είναι η εκπόνηση των αναγκαίων μελετών για την αποκατάσταση του Σιδηροδρομικού Σταθμού και την επαναχρήση του ως εκθεσιακού χώρου που να συντηρεί και να αναδεικνύει τη μνήμη αυτών που υπήρξαν θύματα του μίσους και της θηριωδίας των Ναζί», αναφέρει τέλος η ανακοίνωση του ΥΠΠΟ.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News