Ερωτήματα και διλήμματα σε σημείο καμπής

«Χωρίς τους ξένους να συμπληρώνουν τους αριθμούς, σχεδόν κάθε πλούσια χώρα θα άρχιζε να βλέπει τον πληθυσμό της να μειώνεται»

Πριν από λίγο περισσότερο από πέντε χρόνια, τα ταξίδια σε μεγάλο μέρος του κόσμου σταμάτησαν. Οι κυβερνήσεις –ιδίως στις ανεπτυγμένες/πλούσιες χώρες– έκλεισαν τα σύνορα για μετανάστες και τρίτους. Η υγειονομική κρίση απέδειξε πως, όταν χρειαζόταν, τα κάποτε πορώδη σύνορα μπορούσαν να σφραγιστούν. Ενώ οι πολιτικοί δεν ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για το οικονομικό, κοινωνικό ή άλλο κόστος, στην πραγματικότητα μπορούσαν να κρατήσουν έξω τους «ενοχλητικούς» ξένους.

Οταν οι ιστορικοί αναλύουν τις συνέπειες της πανδημίας Covid-19, η επίδρασή της στη μεταναστευτική πολιτική αξίζει αναμφίβολα μια ειδική αναφορά. Αποκάλυψε στους ψηφοφόρους πως τα προηγούμενα, υψηλά επίπεδα μετανάστευσης προς τις πλούσιες χώρες ήταν μια πολιτική επιλογή. Οι εκλεγμένοι ηγέτες που είχαν επιλέξει να διατηρήσουν τη ροή των μεταναστών για δεκαετίες ολόκληρες μπορούσαν, άλλωστε, να επιλέξουν διαφορετικά.

Η μετανάστευση για πάνω από ένα τέταρτο του αιώνα και η διαχείρισή της απασχολεί ιδιαίτερα τις κυβερνήσεις. Θεωρώ ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σημείο καμπής, τόσο σε παγκόσμιο όσο και τοπικό επίπεδο. Πριν από μερικές δεκαετίες το ποσοστό των αλλοδαπών που γεννήθηκαν στο σύνολο του πληθυσμού αποτελούσαν σχεδόν το 10% στη Βρετανία και το 13% στην Αμερική, ποσοστά (σχεδόν) ρεκόρ.

Αν και τάσσομαι υπέρ του φιλελεύθερου επιχειρήματος ότι η ελευθερία μετακίνησης φέρνει τα μεγαλύτερα οφέλη, ακόμη και τότε ήταν προφανές ότι συσσωρευόταν μια ισχυρή πολιτική αντίδραση. Σήμερα το ποσοστό των αλλοδαπών που γεννήθηκαν είναι ακόμη υψηλότερο: τόσο στη Βρετανία όσο και στην Αμερική υπολογίζεται στο 16%, όντας αυξανόμενο.

Εν τω μεταξύ, και για διάφορους λόγους, η δύναμη των αντιμεταναστευτικών λαϊκιστών πολιτικών παντού είναι εξαιρετικά μεγαλύτερη από ό,τι στο παρελθόν. Τώρα οι πολιτικοί υιοθετούν μια πολύ πιο σκληρή προσέγγιση. Αυτό έχει συμβεί και στο παρελθόν. Μέχρι πριν από έναν αιώνα η Αμερική έβλεπε εξαιρετικά μεγάλο αριθμό ευρωπαίων και κινέζων οικονομικών μεταναστών. Στη συνέχεια, ωθούμενη από το δημόσιο άγχος και τους πολιτικούς που ήταν εχθρικοί προς τους ξένους, η χώρα έκλεισε τις πόρτες της απότομα. Χρειάστηκε να περάσουν αρκετές δεκαετίες, μέχρι εκείνη του 1960, για να ξαναρχίσουν οι υψηλές ροές.

Σήμερα σχεδόν κανένας παράνομος μετανάστης δεν διασχίζει τα σύνορα Μεξικού-ΗΠΑ, ενώ και ο αριθμός των απελάσεων έχει αυξηθεί κατακόρυφα. Η αλλαγή ξεκίνησε καθυστερημένα, επί προεδρίας Μπάιντεν, και εντάθηκε υπό τον Ντόναλντ Τραμπ το 2025. Μια ολοένα και πιο δυναμική στρατιωτική ανάπτυξη εξηγεί εν μέρει την αλλαγή. Οι Ευρωπαίοι, που μπορεί να αντιδρούν σε μια τέτοια βαρβαρότητα, θα πρέπει να συνυπολογίσουν ότι κάτι πολύ παρόμοιο συμβαίνει στα νότια της ηπείρου μας. Ενα «αόρατο τείχος» και στα δύο μέρη, σε συνδυασμό με την αυξημένη πίεση στις γειτονικές χώρες, πνίγει τη ροή μεταναστών.

Τι θα γίνει αν αυτή η μείωση διαρκέσει για χρόνια ή και δεκαετίες; Θα πρέπει να εκτονωθεί ευκολότερα το άγχος ορισμένων ψηφοφόρων εάν το ποσοστό των πληθυσμών που γεννήθηκαν στο εξωτερικό σταματήσει να αυξάνεται. Και οι δημοκρατίες πρέπει να ανταποκριθούν στους ψηφοφόρους τους. Θα είναι επίσης ευκολότερο, ίσως, να ενσωματωθούν πλήρως οι υπάρχοντες μετανάστες. Αλλά το οικονομικό και κοινωνικό κόστος θα είναι, πιθανώς, υψηλό.

Χωρίς τους ξένους να συμπληρώνουν τους αριθμούς, σχεδόν κάθε πλούσια χώρα θα άρχιζε να βλέπει τον πληθυσμό της να μειώνεται. Γερνούν ήδη γρήγορα. Η μέση ηλικία ενός Αμερικανού τη δεκαετία του 1920 ήταν περίπου 25 έτη ενώ σήμερα είναι πάνω από 39. Οι άνθρωποι βασίζονται πολύ περισσότερο από πριν στην υγεία, στις συντάξεις και τα συστήματα περίθαλψης, τα οποία, με τη σειρά τους, βασίζονται σε ξένο προσωπικό.

Η προβληματική κατάσταση των δημόσιων υπηρεσιών (ίσως η μεγαλύτερη αιτία δυσαρέσκειας των ψηφοφόρων) είναι πιθανό να επιδεινωθεί περαιτέρω χωρίς τη βοήθεια των μεταναστών. Κανείς δεν ξέρει πραγματικά τι θα συμβεί αν οι μετανάστες σταματήσουν να έρχονται – αλλά οι πλούσιες χώρες μπορεί να είναι οι πρώτες που θα το ανακαλύψουν.

Από τη μία υπάρχει –και καλλιεργείται– φόβος για τη δημογραφική σύνθεση της χώρας, όπως και της Ευρώπης συνολικά. Συνακόλουθα τα επιχειρήματα για την εγκληματικότητα, τον εξισλαμισμό και την τρομοκρατία. Από την άλλη, οι ευρωπαϊκές οικονομίες δεν δείχνουν να διαθέτουν δυναμικό που να θέλει να ασχοληθεί με δουλειές που πλέον παραδοσιακά γίνονται από μετανάστες. Δουλειές που έχουν καταστεί αναγκαίες και αποφέρουν και σημαντικά εισοδήματα.

Ισως, βέβαια, αυτή η περίοδος να μην αποτελέσει καμπή και να συνεχιστεί η εισροή μεταναστών, τόσο για ανθρωπιστικούς όσο και για οικονομικούς λόγους. Αλλωστε ίσως στο μέλλον να είναι αμφοτερόπλευρη αυτή η σχέση. Και να μη μιλάμε πλέον για εισροές, απλώς οι μετακινήσεις να είναι διάχυτες και σε αναδυόμενες χώρες, από Ευρωπαίους και Αμερικανούς.

---

Ο Γιώργος Κατοστάρης είναι επενδυτής κεφαλαίων, με MBA, MSc in International Business.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News