Η ιστορία της Αντιγόνης του Σοφοκλή είναι γνωστή: Ο Κρέων αποφασίζει πως ο Πολυνίκης, ύστερα από μια θανατηφόρα σύγκρουση με τον αδελφό του, θα αφεθεί άθαφτος, ως ένδειξη απόλυτης προσβολής. Ο Κρέων επίσης εκδίδει νόμο σύμφωνα με τον οποίο όποιος επιχειρήσει να θάψει τον Πολυνίκη, θα τιμωρηθεί με θάνατο.   

Σύμφωνα με την παράδοση η Αντιγόνη είναι υπεύθυνη, ως γυναίκα, για την ταφή των νεκρών της οικογένειας. Αν όμως εκπληρώσει τις οικογενειακές υποχρεώσεις της, θα παραβιάσει τον νόμο του Κρέοντα με ρίσκο τη ζωή της. Μη μπορώντας να αντέξει την ταπείνωση του αδελφού της, αποφασίζει να τον θάψει, δικαιολογώντας την πράξη της με αναφορές στον νόμο των θεών που απαιτεί την ταφή των νεκρών.  Όταν ο Κρέων μαθαίνει πως η Αντιγόνη αποπειράθηκε να θάψει τον Πολυνίκη, βρίσκεται σε δίλημμα: Να την αθωώσει, ως μελλοντικό μέλος της οικογένειάς του (είναι αρραβωνιασμένη με τον γιο του) ή μια τέτοια πράξη θα υπονόμευε το βασίλειό του;  
 
Ο Χέγκελ ερμηνεύει το έργο του Σοφοκλή ως την έκθεση της πολιτισμικής αντίφασης της αρχαίας Θήβας. Σύμφωνα με τον Χέγκελ, το έργο εκφράζει την ασυμβατότητα μεταξύ των δύο χώρων της Ελληνικής ζωής: του ιδιωτικού χώρου, ο οποίος λειτουργούσε σύμφωνα με το θείο δίκαιο και ήταν ευθύνη των γυναικών, και του δημόσιου χώρου, που λειτουργούσε σύμφωνα με το ανθρώπινο δίκαιο και ήταν ευθύνη των ανδρών. Όταν οι δύο αυτοί χώροι συγκρούονται, η “επίλυση” είναι η αιματοχυσία. (Στο έργο, ο Κρέων μένει αδιάλλακτος και ακολουθεί ο θάνατος της Αντιγόνης, του γιου αλλά και της γυναίκας του Κρέοντα.)  

Μπορούμε να μεταφέρουμε την ανάγνωση του Χέγκελ και στο προσωπικό επίπεδο, εστιάζοντας στην ασυμβατότητα των κανόνων στους οποίους οι ήρωες του έργου είναι δεσμευμένοι, είτε το αναγνωρίζουν είτε όχι. Η Αντιγόνη δίνει απόλυτη προτεραιότητα στους κανόνες του θείου νόμου, αγνοώντας τους κανόνες των ανθρώπινων νόμων, στους οποίους όμως, όπως δείχνει ο θάνατός της, είναι δεσμευμένη. Με τον ίδιο τρόπο, ο Κρέων αρνείται να αναγνωρίσει πως οι κανόνες του θεϊκού δικαίου ισχύουν όχι μόνο για τις γυναίκες, αλλά και για τους άνδρες, και άρα τον ίδιο. Τα γεγονότα που ακολουθούν την απόφαση του Κρέοντα να τιμωρήσει την Αντιγόνη, μπορούν να αναγνωστούν ως η εκδίκηση των θεών.  
 
Πιστεύω πως η ερμηνεία του Χέγκελ αντηχεί επικίνδυνα στη σημερινή Ελλάδα και Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) που φαίνεται να πάσχουν από πολιτισμικές  αντιφάσεις. Η Ελλάδα είναι μια χώρα που δεσμεύεται από τους κανόνες της δημοκρατίας. Είναι όμως επίσης μέλος της ΕΕ, η οποία διέπεται από  τους δικούς της ξεχωριστούς κανόνες. Η σημερινή κρίση έχει αναδείξει, σαν την Αντιγόνη του Σοφοκλή, πως μπορεί να υπάρξει ασυμβατότητα μεταξύ των δύο αυτών κανονιστικών πλαισίων: Η Ελλάδα είναι δεσμευμένη προς την ΕΕ μέσω της δανειακής σύμβασης, όμως είναι πιθανό οι εκλογές να αναδείξουν μια κυβέρνηση που θα την απορρίψει.

Η Ελλάδα και η ΕΕ φλερτάρουν με τον ρόλο της Αντιγόνης και του Κρέοντα αντίστοιχα. Αν η Ελλάδα ψηφίσει «αντιμνημονιακά» στις εκλογές, ως σύγχρονη Αντιγόνη θα έχει δώσει προτεραιότητα στην «ιδιωτική» της σφαίρα, αγνοώντας τους κανόνες της «δημόσιας» σφαίρας, αυτούς της ΕΕ. Η περιφρόνηση αυτών των κανόνων όμως έρχεται με την προειδοποίηση της διακοπής της χρηματοδότησης που θα είχε ως συνέπεια την οικονομική ασφυξία και την συνακόλουθη έξοδο από το ευρώ. Αν η Ελλάδα κινηθεί ως σύγχρονη Αντιγόνη, τότε η ΕΕ πιθανόν να πράξει ως νέος Κρέων, δίνοντας προτεραιότητα στους κανόνες της ΕΕ όπως έχουν τεθεί, και αγνοώντας αυτούς της Ελληνικής δημοκρατίας. Όμως, αν η ΕΕ κινηθεί ως νέος Κρέων,  θεωρώντας πως δεν δεσμεύεται από τους κανόνες της Ελληνικής δημοκρατίας, μπορεί να της έρθει μπούμερανγκ: Αν η Ελλάδα υποχρεωθεί να βγει από το ευρώ, οι συνέπειες για την ΕΕ μπορεί να αποβούν καταστροφικές.  
 
Το τραγικό στοιχείο κατά τον Χέγκελ στην Αντιγόνη του Σοφοκλή είναι η εικόνα ενός πολιτισμού σε αντίφαση. Όμως η Αντιγόνη δεν θα ήταν τραγωδία χωρίς τους τρεις θανάτους. Αν ο Κρέων υποχωρούσε, δεν εφάρμοζε τον νόμο του και αθώωνε την Αντιγόνη, ή αν η Αντιγόνη δεν είχε επιμείνει να θάψει τον αδελφό της και άκουγε τις προειδοποιήσεις του Κρέοντα (όπως η αδελφή της Ισμήνη προσπάθησε να την πείσει) δεν θα υπήρχε υλικό για τραγωδία. Η Ελλάδα αλλά και η ΕΕ πρέπει να αντιληφθούν πως έχουν ακόμα τη δυνατότητα να κατέβουν από τη σκηνή που έχει στηθεί, έτοιμη για αρχαία δράμα. Αν δεν το κάνουν, η ζωή της Ελλάδας και της ΕΕ ίσως μιμηθεί την τέχνη που σε ένα βαθμό όρισε τον πολιτισμό και των δύο.

* Ο Αλέξης Παπάζογλου είναι υποψήφιος διδάκτορας φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News