Πριν από διακόσια χρόνια, μια ομάδα ρώσων επαναστατών επιχείρησε να αλλάξει όχι μόνο τη μοίρα της χώρας τους, αλλά ενδεχομένως και την πορεία της παγκόσμιας Ιστορίας. Δεν πέτυχαν τον στόχο τους, αλλά η προσπάθειά τους συνεχίζει να εμπνέει τους συμπατριώτες τους, που σήμερα βρίσκονται κι εκείνοι αντιμέτωποι με ένα ανελεύθερο καθεστώς.

Ηταν μια παγωμένη νύχτα στην Αγία Πετρούπολη και η αίσθηση της αναταραχής πλανιόταν στον αέρα. Ενας διαπεραστικός άνεμος φυσούσε από τον παγωμένο ποταμό Νέβα, καθώς λίγο πριν από την αυγή οι συνωμότες κατευθύνονταν βιαστικά προς την Πλατεία της Γερουσίας, κοντά στα Χειμερινά Ανάκτορα. Παρέταξαν τα στρατεύματά τους κάτω από το αυστηρό βλέμμα του χάλκινου αγάλματος του Μεγάλου Πέτρου, ενώ ο επιχρυσωμένος πύργος του Ναυαρχείου έλαμπε στον σκοτεινό ουρανό. Ηταν βέβαιο ότι σύντομα θα κατέφθανε το αυτοκρατορικό ιππικό, τα κανόνια και ο ίδιος ο τσάρος. «Πάμε να πεθάνουμε, αδέλφια!» αναφώνησε με ενθουσιασμό ένας από τους επαναστάτες. «Και τι ένδοξος θάνατος θα είναι!».

Αν και στη Δύση το γεγονός αυτό έχει σχεδόν ξεχαστεί, γράφει ο Economist, εκείνη η ημέρα, η 26η Δεκεμβρίου 1825 με το σημερινό ημερολόγιο, αποτέλεσε μια καμπή στην Ιστορία. Αν οι συνωμότες είχαν επικρατήσει, η ιστορία της Ρωσίας, και ίσως του κόσμου, θα μπορούσε να είχε πάρει εντελώς διαφορετική τροπή. Οπως εξελίχθηκαν τα πράγματα, οι άνδρες αυτοί, γνωστοί ως Δεκεμβριστές, μετατράπηκαν σε θρύλο. Κι όπως συμβαίνει με όλους τους μύθους, η ερμηνεία για τα γεγονότα αυτά, διχάζει. Για τις ρωσικές αρχές, τότε και σήμερα, ήταν προδότες. Για τους θαυμαστές τους, όμως, ενσαρκώνουν την ελπίδα, έστω και αμυδρή, ότι μια άλλη Ρωσία ήταν και είναι δυνατή.

Οι επαναστάσεις συνήθως ξεκινούν από τις ανερχόμενες μεσαίες τάξεις. Η συγκεκριμένη συνωμοσία, ωστόσο, προερχόταν από την κορυφή της κοινωνίας. Οι Δεκεμβριστές ήταν το άνθος της ρωσικής αριστοκρατίας: νέοι άνδρες επηρεασμένοι από την Αμερικανική και τη Γαλλική Επανάσταση, από τον Διαφωτισμό και τον ρομαντικό εθνικισμό. Ηταν βαθιά καλλιεργημένοι, λάτρευαν τη λογοτεχνία και πρότυπά τους ήταν οι ήρωες της αρχαίας Ρώμης. Ο Κοντράτι Ριλέγιεφ, ένας από τους ηγέτες τους, κατήγγελλε με στίχους τον «βαρύ ζυγό της δεσποτείας». Ο Αλέξανδρος Πούσκιν, ο μεγάλος ποιητής της εποχής, συμμεριζόταν τις ιδέες τους. «Ιδού ο Καίσαρας», έγραφε, «αλλά πού είναι ο Βρούτος;».

Καθοριστικής σημασίας ήταν το γεγονός ότι οι περισσότεροι Δεκεμβριστές ήταν αξιωματικοί του στρατού, κυρίως της αυτοκρατορικής φρουράς, με εμπειρία από τους Ναπολεόντειους πολέμους. Οπως έλεγε ένας από αυτούς, ο Σεργκέι Μουράβιοφ-Απόστολ, «ήμασταν τα παιδιά του 1812», της χρονιάς που ο Ναπολέοντας εισέβαλε στη Ρωσία. Δύο χρόνια αργότερα, θυμίζει ο Economist, οι ρωσικές δυνάμεις τον είχαν αποκρούσει και έμπαιναν στο Παρίσι. Οι αξιωματικοί επέστρεψαν γεμάτοι υπερηφάνεια ως απελευθερωτές, αλλά και με οράματα για την εγκαθίδρυση δικαιωμάτων και πολιτειότητας σε μια αχανή χώρα που υπέφερε από αυθαίρετη εξουσία και όπου το ένα τρίτο του πληθυσμού ήταν δουλοπάροικοι. Η εξέγερσή τους ήταν, σε έναν βαθμό, προϊόν των συνεπειών του πολέμου.

Ο ιστορικός Γιούρι Λότμαν σημείωσε ότι οι Δεκεμβριστές αντιπροσώπευαν έναν νέο ανθρωπότυπο στη Ρωσία. Ηταν η πρώτη γενιά ρώσων αριστοκρατών που διέκρινε την υπηρεσία προς τον μονάρχη από την υπηρεσία προς την κοινωνία και το έθνος. Πίστευαν ότι η τιμή και η αξιοπρέπειά τους είχαν κερδηθεί και όχι χαριστεί. Αρχικά ήλπιζαν ότι ο τσάρος Αλέξανδρος Α΄ θα προχωρούσε σε μεταρρυθμίσεις. Ομως, εκείνος, αν και είχε εκφράσει φιλελεύθερες ιδέες και εφάρμοσε κάποιες στην περιφέρεια της αυτοκρατορίας, τελικά υπαναχώρησε.

Οι Δεκεμβριστές ίδρυσαν «εταιρείες» στην Αγία Πετρούπολη και σε περιοχές της σημερινής Ουκρανίας. Στην αρχή δεν ήταν ούτε ιδιαίτερα μυστικές ούτε ανοιχτά ανατρεπτικές. Με τον καιρό, όμως, μετατράπηκαν σε συνωμοτικές οργανώσεις με ξεκάθαρο στόχο ένα πραξικόπημα. Αν και οι στόχοι τους διέφεραν -κάποιοι ήθελαν δημοκρατία και άλλοι συνταγματική μοναρχία συμφωνούσαν σε βασικά αιτήματα: την κατάργηση της δουλοπαροικίας, την αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση, το κράτος δικαίου και την εξάλειψη των ταξικών προνομίων, ακόμη και των δικών τους. Οραματίζονταν μια σύγχρονη εθνική Ρωσία. «Ολα τα έθνη της Ευρώπης αποκτούν νόμους και ελευθερία», έλεγε το μανιφέστο τους. «Ο ρωσικός λαός αξίζει και τα δύο».

Η ευκαιρία ήρθε απροσδόκητα με τον αιφνίδιο θάνατο του Αλέξανδρου. Η διαδοχή ήταν θολή, καθώς ο αδελφός του Κωνσταντίνος είχε παραιτηθεί μυστικά, αφήνοντας τον Νικόλαο ως διάδοχο. Για λίγο, η Ρωσία έμοιαζε να μην έχει ενεργό ηγεμόνα. Αυτό το κενό προσπάθησαν, σύμφωνα με τον Economist, να εκμεταλλευτούν οι Δεκεμβριστές. Στις 26 Δεκεμβρίου, οδήγησαν τα στρατεύματα που τους υποστήριζαν στην Πλατεία της Γερουσίας, με σκοπό να καταλάβουν τα Χειμερινά Ανάκτορα και να επιβάλουν προσωρινή κυβέρνηση.

Παρά τον ηρωισμό τους, η εξέγερση κατέρρευσε λόγω προχειρότητας και έλλειψης συντονισμού. Ο αρχηγός τους δεν εμφανίστηκε ποτέ. Οι επαναστάτες πάγωναν στις γραμμές τους, ενώ οι δυνάμεις του Νικολάου τους περικύκλωναν. Τελικά, τα κανόνια άνοιξαν πυρ. Το χιόνι βάφτηκε με αίμα, άνθρωποι πνίγηκαν στον παγωμένο Νέβα και τουλάχιστον 1.271 σκοτώθηκαν, πολλοί από αυτούς άμαχοι.

Οι ηγέτες τους συνελήφθησαν, ανακρίθηκαν σκληρά και καταδικάστηκαν. Πέντε εκτελέστηκαν, παρά το γεγονός ότι η θανατική ποινή είχε ανασταλεί στη χώρα για δεκαετίες. Οι υπόλοιποι εξορίστηκαν στη Σιβηρία, όπου πολλοί πέθαναν μετά από χρόνια καταναγκαστικών έργων. Κάποιες από τις γυναίκες τους εγκατέλειψαν τα πάντα για να τους ακολουθήσουν.

Ωστόσο, η ιστορία των Δεκεμβριστών δεν τελειώνει με την ήττα τους. Η μνήμη τους έγινε πεδίο σύγκρουσης. Για το κράτος ήταν επικίνδυνοι προδότες. Για διανοούμενους, συγγραφείς και αντιφρονούντες, σύμβολα τιμής και αυτοθυσίας. Από τον Τολστόι μέχρι τους σοβιετικούς διαφωνούντες και τους σύγχρονους αντιπολιτευόμενους, οι Δεκεμβριστές συνεχίζουν να εμπνέουν.

Ισως υπήρξαν ρομαντικοί ονειροπόλοι, καταλήγει ο Economist. Και απέτυχαν. Ομως, δύο αιώνες αργότερα, παραμένουν σύμβολο ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε εποχές ανελευθερίας, ιδιαίτερα για τη Ρωσία. Η εξέγερσή τους κράτησε λίγες ώρες, αλλά το μήνυμά της αντέχει: κάποια αρχή πρέπει να γίνει· και έγινε.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News