Οπως έχει αποδειχθεί επανειλημμένως στο παρελθόν, τα γεγονότα είναι ο πιο αποτελεσματικός επιταχυντής της Ιστορίας. Τέτοιο γεγονός ήταν το σκηνικό, που παρά τα έντονα χαρακτηριστικά παρωδίας, συγκλόνισε πριν από λίγες ημέρες την υφήλιο. Με τους Τραμπ, Βανς και Ζελένσκι να σφάζονται για τα προφανή μπροστά στις κάμερες των μεγαλύτερων παγκόσμιων δικτύων. Οι μεν πρώτοι να παριστάνουν ότι δεν καταλαβαίνουν τι σημαίνει ρωσική επιθετικότητα, ο δε ουκρανός πρόεδρος να προσπαθεί να πείσει ότι δεν έχει φτάσει ακόμα η ώρα της συνθηκολόγησης. Τι ακριβώς επιταχύνει το συγκεκριμένο γεγονός; Τη βίαιη συνειδητοποίηση των Ευρωπαίων ότι για να σταθούν στον αναθεωρητικό, νέο κόσμο που γεννιέται ήδη από τις αρχές του 21ου αιώνα θα πρέπει να ξεχάσουν τις παλιές, καλές μέρες, τότε που είχαν σημασία μόνο οι ρυθμοί ανάπτυξης και τα εμπορικά ισοζύγια.

Η Ευρώπη καλείται να λάβει αποφάσεις 

Μπορεί να ακουστεί τετριμμένο, αλλά η επερχόμενη έκτακτη Σύνοδος Κορυφής στις 6 Μαρτίου είναι πραγματικά κρίσιμη για την Ευρώπη. Και αυτό διότι τα κράτη-μέλη θα κληθούν να χαράξουν τον οδικό χάρτη επί του οποίου θα αναπτυχθεί η επίπονη διαδικασία της πολυπόθητης ευρωπαϊκής αμυντικής αυτονομίας. Ή, αλλιώς, της εν μέρει απεξάρτησης από την αμερικανική προστασία, που αποτελούσε απαράβατη συνθήκη του δυτικού συστήματος ασφαλείας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. «Η Ευρώπη είναι υποχρεωμένη να αυξήσει τις αμυντικές δυνατότητές της και να αναπτύξει την αντίστοιχη βιομηχανία της», λέει στο Protagon ο καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Εξωτερικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Παναγιώτης Τσάκωνας, προσθέτοντας όμως ότι προς το παρόν βρισκόμαστε στο σημείο «όπου ξεκινάει μια πολύ μεγάλη συζήτηση για το πώς και κυρίως για το πού θα βρεθούν οι οικονομικοί πόροι που απαιτούνται για να καταστεί αποτελεσματική η ευρωπαϊκή άμυνα».

Πράγματι, όλες οι πληροφορίες, αλλά και οι προτάσεις που το τελευταίο διάστημα έχουν ανακύψει στη δημόσια συζήτηση, περισσότερο προβληματίζουν παρά εμπνέουν σιγουριά για το μέλλον. Θα γίνει ένα κοινό Ταμείο, όπως έχει ζητήσει μεταξύ άλλων ο Ελληνας Πρωθυπουργός; Θα μπορούσε να εκδοθεί κάποιου είδους αμυντικό ευρωομόλογο; Και τι θα γίνει με τη ρήτρα εξαίρεσης των αμυντικών δαπανών από τους εθνικούς προϋπολογισμούς; Θα αφορούν μόνο όσους επιμένουν να ξοδεύουν κάτω από το 2% του ΑΕΠ τους σε εξοπλισμούς ή, αντιθέτως, αυτούς που ήδη ξοδεύουν πολλά, άρα θα είχαν μεγαλύτερη ανάγκη την εξαίρεση; Μήπως τελικά θα πρέπει να τους συμπεριλαμβάνει όλους; Και από πού θα προμηθεύονται όπλα οι Ευρωπαίοι, εκτός φυσικά της δικής τους ενιαίας αγοράς; Θα επιτευχθεί στο τέλος της ημέρας η απαραίτητη ομοφωνία, ειδικά αν σκεφτεί κανείς ότι μεταξύ των 27 είναι και ο καλύτερος ευρωπαίος φίλος του Πούτιν –δηλαδή ο Ορμπαν–, αλλά με δεδομένο ότι η έννοια «ρωσική απειλή» δεν αγγίζει εξίσου έναν ισπανό και έναν εσθονό πολίτη;

«Ελπίζουμε ότι τα Συμπεράσματα της Συνόδου στις 6 Μαρτίου θα μας δείξουν πού ακριβώς πάμε. Δηλαδή από πού θα βρούμε τα χρήματα, πώς θα ξεκινήσει να εργάζεται και τι θα κατασκευάζει η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία (σ.σ: κυρίως πυρομαχικά), αλλά και πώς θα συνεχιστεί η στήριξη της Ουκρανίας», λέει στο Protagon υψηλόβαθμο στέλεχος του Ευρωκοινοβουλίου που ασχολείται επισταμένως τα τελευταία χρόνια με ζητήματα άμυνας. Για να αντιληφθεί κανείς το επείγον της κατάστασης, αρκεί να αναλογιστεί ότι όλα τα παραπάνω ερωτήματα θα πρέπει να απαντώνται ποσοτικοποιημένα στη «Λευκή Βίβλο» της Κομισιόν που αναμένεται να παρουσιαστεί στις 19 Μαρτίου από την Ούρσουλα φον Ντερ Λάιεν. Το βέβαιο πάντως είναι ότι οι Ευρωπαίοι θα πρέπει να συμφιλιωθούν με την ιδέα ότι θα ξοδεύουν αρκετά περισσότερα από τα περίπου 350 δισ. ευρώ (1,9% του ΑΕΠ) που δίνουν τώρα για την άμυνά τους.

Οι «νέες» Ηνωμένες Πολιτείες και οι εγγυήσεις ασφαλείας στην Ουκρανία 

Αυτή τη στιγμή, η απόλυτη προτεραιότητα της νέας αμερικανικής διοίκησης είναι να απεμπλακεί, σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο βαθμό γίνεται, από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Αυτό, άλλωστε, ήταν και το ρεζουμέ τού σόου που έστησαν πρόεδρος και αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, βάζοντας απέναντί τους τον Ζελένσκι, ενώ μόλις τρεις ημέρες μετά, ο Ντόναλντ Τραμπ «πάγωσε» την παροχή στρατιωτικής βοήθειας προς το Κίεβο. Ανεξαρτήτως του αν ο βασικός στόχος του Λευκού Οίκου δι’ αυτών των κινήσεων είναι το εσωτερικό ακροατήριο, αυτοί που εκ των πραγμάτων θα κληθούν να εγγυηθούν την ασφάλεια της Ουκρανίας είναι οι Ευρωπαίοι. «Ο πρόεδρος Τραμπ απαιτεί από την Ευρώπη να αναλάβει την ευθύνη εφαρμογής μιας βιώσιμης ειρήνης με τη Ρωσία, χωρίς αμερικανικές αλλά με ευρωπαϊκές εγγυήσεις ασφαλείας. Αυτό είναι το άμεσο αιτούμενο, το τι θα συμβεί μετά την εκεχειρία, έως και τον σχεδιασμό μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη, έπεται», υπογραμμίζει ο κ. Τσάκωνας.

Οπως όλα δείχνουν, όμως, οι Ευρωπαίοι ούτε μπορούν ούτε θέλουν να μετέχουν σε αυτή τη διαδικασία ως ενιαίο σώμα. Αλλωστε ποιος θα μπορούσε, για παράδειγμα, να φανταστεί την Ελλάδα ή την Πολωνία να στέλνουν στρατιώτες στην Ουκρανία από τη στιγμή που οι ίδιες συνορεύουν με αναθεωρητικούς γείτονες; Προκύπτει λοιπόν ευλόγως η ανάγκη δημιουργίας σχημάτων διαφοροποιημένης συνεργασίας ή αλλιώς των αποκαλούμενων τελευταία «συμμαχιών των προθύμων». Οσον αφορά τις εγγυήσεις ασφαλείας της Ουκρανίας, είναι πλέον φανερό ότι στον ρόλο αυτό πρωτοστατούν Γαλλία, Γερμανία και Βρετανία. Δηλαδή οι δύο ηγέτιδες δυνάμεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης, αλλά και ένα κράτος εκτός των «27», χωρίς το οποίο όμως ελάχιστα μπορούν να επιτευχθούν σε στρατηγικό και αμυντικό επίπεδο.

Το σύνθημα είναι «όσοι θέλουν και μπορούν από το ΝΑΤΟ και την ΕΕ», όπως επισημαίνει εύστοχα ο κ. Τσάκωνας. Είναι η όχι και τόσο παλαιά λογική τής «Ευρώπης των πολλών ταχυτήτων», που λίγο- πολύ έχει ήδη αρχίσει να εφαρμόζεται σε μια σειρά από ζητήματα, με εναργέστερο παράδειγμα την ευρωζώνη. Ο δε συνομιλητής μας από το Ευρωκοινοβούλιο προσθέτει με νόημα: «Θα μπορούσατε να το δείτε και ως ένα προσωρινό ΝΑΤΟ χωρίς τους Αμερικανούς». Κάτι που, αν πράγματι υλοποιηθεί, εκτός από την ικανοποίηση στον Λευκό Οίκο, ενδέχεται μελλοντικά να κινητοποιήσει την αμερικανική διοίκηση στην κατεύθυνση συνέχισης και εμβάθυνσης της ευρωατλαντικής συνεργασίας. Πολλώ δε μάλλον αν ένα αξιόλογο τμήμα των ευρωπαϊκών δαπανών για την άμυνα δοθεί και στις αμερικανικές βιομηχανίες όπλων, όπως ευαγγελίζεται διαρκώς ότι πρέπει να γίνει ο κ. Τραμπ. Με λίγα λόγια, θα μιλάμε για μια ευρωπαϊκή αυτονομία υπό τους όρους των Ηνωμένων Πολιτειών. Οπως, άλλωστε, λένε τα τελευταία χρόνια πηγές του ελληνικού υπουργείου Αμυνας με άριστη γνώση του σκεπτικού των Βρυξελλών, η στρατηγική αυτονόμηση της Ευρώπης δεν μπορεί παρά να λειτουργήσει συμπληρωματικά και φυσικά όχι ανταγωνιστικά με το ΝΑΤΟ.

Οι «27», τα επιμέρους σχήματα και η Ελλάδα

Είναι φανερό ότι εν μέσω αυτών των ραγδαίων εξελίξεων, η Αθήνα δεν δείχνει ενεργή διάθεση να συμμετέχει σε κάποιο από τα επιμέρους σχήματα που βρίσκονται υπό διαμόρφωση. Προτεραιότητα της ελληνικής κυβέρνησης είναι η διάνοιξη αποτελεσματικών διαύλων επικοινωνίας με την Ουάσινγκτον, με το πρώτο βήμα να πραγματοποιείται την περασμένη Παρασκευή κατά τη διάρκεια της συνάντησης του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη με τον αμερικανό ομόλογό του Μάρκο Ρούμπιο. Η Ελλάδα επιχειρεί να αναδείξει τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που διαθέτει στην Ανατολική Μεσόγειο, ως μια ευρωπαϊκή δύναμη που δρα διαχρονικά υπέρ της ασφάλειας και της σταθερότητας, αλλά και ως μέλος του ΝΑΤΟ που τηρεί τις συμμαχικές υποχρεώσεις του, συμπεριλαμβανομένων των προβλέψεων της διμερούς αμυντικής συμφωνίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οπως επισημαίνει στο Protagon έμπειρος κοινοβουλευτικός με άριστη γνώση της διεθνούς πραγματικότητας, «αυτή τη στιγμή στην αμερικανική διοίκηση επικρατεί αρνητικό κλίμα έναντι όσων δεν ταυτίζονται με τη λογική Τραμπ. Είδατε ότι ο Βανς κατηγόρησε ευθέως τον Ζελένσκι ότι συμμετείχε τον περασμένο Οκτώβριο στην καμπάνια των Δημοκρατικών». Aρα είναι εν μέρει λογικό η Ελλάδα να μη θέλει να φανεί επισπεύδουσα όσον αφορά τις διάφορες «συμμαχίες προθύμων» και τουλάχιστον προς το παρόν να μένει ένα βήμα πίσω από τις σχετικές πρωτοβουλίες.

Στη βάση αυτού του σκεπτικού, ο Κυριάκος Μητσοτάκης θα συνεχίσει να κινείται στο θεσμικό επίπεδο, στο πλαίσιο δηλαδή των ευρωπαϊκών οργάνων, επαναλαμβάνοντας στην επερχόμενη Σύνοδο Κορυφής τις πάγιες ελληνικές θέσεις. Oσον αφορά την Ουκρανία, ότι δεν μπορεί να υπάρξει λύση χωρίς Ουκρανούς στο τραπέζι. Για την αρχιτεκτονική ασφαλείας της Ευρώπης, ότι αυτή θα πρέπει να σχεδιαστεί με πρωταγωνιστές τους Ευρωπαίους και τη συνδρομή των Ηνωμένων Πολιτειών. Ενώ όσον αφορά την ευρωπαϊκή αυτονομία, αυτά που προέχουν είναι η δημιουργία ενός κοινού Ταμείου, όπως ήταν το Ταμείο Ανάκαμψης, καθώς και η θεσμοθέτηση της ρήτρας εξαίρεσης των αμυντικών δαπανών από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς. Oσο δε για την ουσία, δηλαδή την ανάπτυξη αμυντικών συστημάτων, η Αθήνα θα επιμείνει στην ανάγκη δημιουργίας αντιπυραυλικής ασπίδας –μια κοινή πρόταση των κ. Μητσοτάκη και Τουσκ– ως έμπρακτη απάντηση στη ρωσική επιθετικότητα.

Μπορεί η τρέχουσα στρατηγική της Αθήνας να είναι εύλογη, στην εξίσωση όμως θα πρέπει να προστεθεί η έντονη κινητικότητα και η παρουσία της Τουρκίας στις επιμέρους συζητήσεις, όπως για παράδειγμα στη σύνοδο που συγκάλεσε ο βρετανός πρωθυπουργός στο Λονδίνο. «Νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη χωρίς την παρουσία της Τουρκίας δεν νοείται» επαναλαμβάνουν τις τελευταίες ημέρες οι Ερντογάν και Φιντάν, με την Aγκυρα να εμφανίζεται απολύτως διαθέσιμη σε μια σειρά από επιλογές: Από την αποστολή στρατευμάτων σε μια πιθανή διεθνή δύναμη στην Ουκρανία, έως και την πώληση όπλων για το εγχείρημα της ευρωπαϊκής αυτονομίας. «Με την Τουρκία να είναι παρούσα στο παιχνίδι, με τη συζήτηση για μια ειδική σχέση με την Ευρωπαϊκή Ενωση να αναβιώνει και την ευρύτερη συγκυρία να δίνει πλεονεκτήματα στην Αγκυρα, η Ελλάδα θα πρέπει να σκεφτεί καλά πώς θα κινηθεί», λέει στο Protagon έμπειρος διπλωμάτης. Πράγματι, η εποχή καλεί σε αποφάσεις που μόνο εύκολες δεν είναι.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News