Τι είδους προσωπικότητες σάς έρχονται στο μυαλό όταν ακούτε τον χαρακτηρισμό «κοινωνιοπαθής»; Πιθανότατα θα σκεφτείτε τον Πάτρικ Μπέιτμαν (Κρίστιαν Μπέιλ), τον νεαρό πλούσιο χρηματιστή και κατά συρροήν δολοφόνο στο θρίλερ «American Psycho» (2000) ή τον Τεντ Μπάντι, τον πιο «άρρωστο» serial killer του πλανήτη, ο οποίος βίασε και σκότωσε με διαστροφικούς τρόπους περισσότερες από 30 γυναίκες και κορίτσια τη δεκαετία του 1970.

Ισως, πάλι, σας έρθει στον νου η εικόνα του Τζέφρι Σκίλινγκ. Ο άλλοτε πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Enron μεθόδευσε ένα από τα μεγαλύτερα σκάνδαλα εταιρικής απάτης στις ΗΠΑ, οδηγώντας σε χρεοκοπία τον αμερικανικό κολοσσό ενέργειας, και πέρασε 12 χρόνια στη φυλακή, χωρίς ωστόσο να επιδείξει μεταμέλεια κατά τη διάρκεια της δίκης (και της καταδίκης) του το 2006.

Αλλά η ευρύτερη εικόνα είναι πιο περίπλοκη, σχολιάζει η Τζένι Τάκερ στην Telegraph. Ο όρος «κοινωνιοπαθής» χρησιμοποιείται συχνά μεν στην καθομιλουμένη, αλλά δεν αναγνωρίζεται ως ετικέτα ψυχιατρικής διάγνωσης από το ICD-11 (Διεθνής Ταξινόμηση των Νόσων, 11η Αναθεώρηση), που δημοσιεύθηκε το 2018 από τον ΠΟΥ. Περιγράφει τα κοινωνιοπαθητικά χαρακτηριστικά ως δυσκοινωνική διαταραχή προσωπικότητας. Στους κύκλους της ψυχολογίας, δε, αναφέρεται επίσης ως αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας (ASPD).

Τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά βρίσκονται επίσης κάτω από αυτή την ομπρέλα, και ενώ έχουν ομοιότητες, η ψυχοπάθεια τείνει να εκδηλώνεται με πιο σοβαρές πράξεις και έχει ισχυρότερη γενετική σύνδεση. Σύμφωνα με το NHS (Εθνικό Σύστημα Υγείας του Ηνωμένου Βασιλείου), «η αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας είναι ένας ιδιαίτερα απαιτητικός τύπος διαταραχής προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από παρορμητική, ανεύθυνη και συχνά εγκληματική συμπεριφορά. Κάποιος με αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας συνήθως είναι χειριστικός, δόλιος και απερίσκεπτος και δεν νοιάζεται για τα συναισθήματα των άλλων ανθρώπων».

Για όσους ζουν με αυτή τη διαταραχή ή για άλλους που έχουν σχέσεις μαζί τους, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες μπορεί να είναι ζοφερές, γράφει στην Telegraph η Τζένι Τάκερ. Μελέτες δείχνουν ότι περίπου το 1% των Βρετανών πληροί τα κριτήρια για ASPD, με τη διαταραχή να είναι πιο διαδεδομένη στους άνδρες (έως και 4% όλων των ανδρών). Ακόμα πιο ανησυχητικό είναι ότι το 50%-80% των ανδρών κρατουμένων εμφανίζουν χαρακτηριστικά ASPD, όπως και ένας μεγάλος αριθμός διευθυντικών στελεχών σε επιχειρήσεις.

Ωστόσο, οι ειδικοί συμφωνούν ότι υπάρχει ένα φάσμα κοινωνιοπάθειας. Η δρ Πατρίκ Γκάν, αμερικανίδα κλινική ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας, είναι γνωστή υποστηρίκτρια όσων πάσχουν από ASPD. Αυτοαποκαλείται, δε, «κοινωνιοπαθής του 21ου αιώνα»: «Είμαι μητέρα και σύζυγος, θεραπεύτρια, μέλος σε country club και αγαπητή, αλλά και “ως επί το πλείστον άτρωτη στις τύψεις και στη θλίψη”», λέει, προσθέτοντας ότι, σε αντίθεση με τις προσδοκίες της κοινωνίας, «μπορείς να είσαι κοινωνιοπαθής και να έχεις μια υγιή σχέση. Μπορείς να είσαι κοινωνιοπαθής και να έχεις μόρφωση».

Οι ειδικοί πιστεύουν επίσης ότι αν ένα άτομο είναι πρόθυμο να αναγνωρίσει και να κατανοήσει τη συμπεριφορά του και να εργαστεί για την αλλαγή, έχει την ευκαιρία να ζήσει μια κοινωνικά προσαρμοσμένη και ουσιαστική ζωή, γράφει η Τζένι Τάκερ στην Telegraph και προσθέτει τις τυπικές συνήθειες των κοινωνιοπαθών που πρέπει κανείς να προσέξει. Ιδού τα επτά πιο σημαντικά χαρακτηριστικά τους.

Χρησιμοποιούν τη γοητεία τους προς όφελός τους

Ενας κοινωνιοπαθής συχνά σκέφτεται: «Πώς μπορώ να εκμεταλλευθώ αυτή την ευκαιρία για προσωπικό κέρδος;» Ετσι, ενώ μπορεί να παρουσιάζεται ως ένας ευχάριστος αφηγητής, ελάχιστη ειλικρίνεια υπάρχει στα φαινομενικά γοητευτικά λόγια του.

Ο ψυχοθεραπευτής Σουμίτ Γκρόβερ, μέλος της Βρετανικής Ενωσης Συμβουλευτικής και Ψυχοθεραπείας, λέει στην Telegraph: «Προσελκύοντάς σας στον κόσμο του, παίρνει δίνει δύναμη και μια αίσθηση μεγαλείου. Και παρεκκλίνει από αυτό που πραγματικά συμβαίνει μέσα του. Η αίσθηση του εαυτού του –ποιος είναι ως άτομο– είναι κατακερματισμένη και έτσι δεν αισθάνεται με τον ίδιο τρόπο όπως οι περισσότεροι άνθρωποι. Μπορεί να είναι πολύ γοητευτικός, πιστευτός και προσιτός, ενώ συχνά δεν νιώθει ενσυναίσθηση ή τύψεις».

Ο Γκρόβερ εξηγεί ότι, ενώ η ακριβής αιτία της ASPD, ιδιαίτερα της κοινωνιοπάθειας, δεν είναι γνωστή, πιστεύεται ότι παίζουν ρόλο τόσο τα γονίδια όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η ανατροφή, η κακοποίηση και η παραμέληση. «Η “διαταραχή συμπεριφοράς” μπορεί να παρατηρηθεί σε παιδιά ηλικίας μόλις επτά ετών με συγκεκριμένα συμπεριφορικά χαρακτηριστικά» λέει. «Μπορεί να συμβαίνει όταν ένα νεαρό άτομο έχει ιστορικό σκληρότητας προς ζώα ή ευάλωτα άτομα, καταστροφών στο σχολείο ή συστηματικής εμπλοκής σε εμπρησμούς ή κλοπές. Ερευνες δείχνουν ότι το 40% των αγοριών και το 25% των κοριτσιών με “διαταραχή συμπεριφοράς” είναι πιθανό να διαγνωστούν με ASPD στην ενήλικη ζωή τους».

Επαναστάτες κατά της εξουσίας (δεν πληρώνουν ποτέ πρόστιμα στάθμευσης)

Είναι δύσκολο να τους αντιμετωπίσει κάποιος όταν προσπαθεί να τους πει τι να κάνουν ή να σταθεί εμπόδιο στην επιτυχία τους. Οι κοινωνιοπαθείς είναι μάστερ στην απάτη και προτιμούν να υποστούν πιθανές νομικές ενέργειες παρά να συμμορφωθούν με τους κανόνες. Συχνά, δε, ενεργούν ανεύθυνα χωρίς αίσθηση υπαιτιότητας, τύψεων ή ενοχής.

Επειδή η ASPD βρίσκεται σε φάσμα, ορισμένοι πάσχοντες μπορεί να διαπράξουν τερατώδεις πράξεις, ενώ άλλοι, με χαμηλού επιπέδου χαρακτηριστικά, μπορεί να στρέφονται περισσότερο σε πταίσματα, όπως μη πληρωμή καθυστερημένων προστίμων ή κλοπές από καταστήματα και, ύστερα από σκέψη, να νιώσουν ντροπή για τα παραπτώματά τους.

Η δρ Λίζα Ορμπαν πιστεύει ότι αυτοί οι παραβάτες θα μπορούσαν να ωφεληθούν από θεραπείες όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για τη διαχείριση των ψυχαναγκασμών και των επιβλαβών σκέψεων ή η θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης, που επικεντρώνεται στην αντιμετώπιση μη βοηθητικών πεποιθήσεων και συναισθημάτων, ώστε να μην ελέγχουν τη ζωή κάποιου. Μιλώντας στην Telegraph, η βρετανίδα ψυχολόγος τονίζει ωστόσο ότι «η επιτυχία αυτών των θεραπειών εξαρτάται από την επίγνωση του ατόμου για τις πράξεις του και από τη δέσμευσή του για αλλαγή συμπεριφοράς».

Γοητεύουν τα πλήθη, αλλά αποφεύγουν σχέσεις που διαρκούν

Ενώ οι κοινωνιοπαθείς μπορούν να νιώθουν αυτόματα συναισθήματα, όπως θυμό, φόβο και θλίψη, τους είναι πιο δύσκολο να βιώσουν και να κατανοήσουν μαθημένα συναισθήματα, όπως η ενοχή, η ντροπή, η στοργή και, ιδιαίτερα, η ενσυναίσθηση. Μέσα τους τείνουν να πιστεύουν ότι όλοι οι άλλοι στον πλανήτη είναι αποτυχημένοι, αλλά εξωτερικά εκμεταλλεύονται τη χειριστική γοητεία τους και την έλλειψη κοινωνικού άγχους για να παγιδεύσουν τους άλλους.

Η ικανότητά τους να «καθρεφτίζουν» την πιο θετική συμπεριφορά των γύρω τους τραβάει την προσοχή (και τη λατρεία) που λαχταρούν. Αλλά όταν πρόκειται για την οικοδόμηση πιο διαρκών και στοργικών σχέσεων, η «παράστασή» τους αποκαλύπτεται κενή γνήσιου συναισθήματος, γράφει η Τζένι Τάκερ στην Telegraph.

Ο κλινικός ψυχίατρος Θαράκα Γκουναράθνε προσθέτει: «Κάποιος με ASPD μπορεί να σχηματίσει δεσμούς, αλλά αυτοί είναι συχνά επιφανειακοί και καθοδηγούνται από προσωπικό όφελος παρά από αμοιβαία φροντίδα. Το είδος της αγάπης που βασίζεται στην ενσυναίσθηση, την ευαλωτότητα και τη συναισθηματική αμοιβαιότητα είναι συνήθως μειωμένο.

»Αυτό σχετίζεται εν μέρει με το πώς είναι συνδεδεμένος ο εγκέφαλός τους. Σε άτομα με ASPD, η αμυγδαλή –η οποία μας βοηθά να διαβάζουμε συναισθηματικά ερεθίσματα– συχνά παρουσιάζει μειωμένη δραστηριότητα και η επικοινωνία της με τον προμετωπιαίο φλοιό (το κέντρο ελέγχου του εγκεφάλου για την ηθική κρίση και τη μακροπρόθεσμη σκέψη) συχνά διαταράσσεται. Ετσι, ενώ μπορεί να μιμούνται συμπεριφορές αγάπης, το συναισθηματικό βάθος πίσω από αυτές τις συμπεριφορές είναι συνήθως περιορισμένο».

Ζουν τη ζωή στα όριά της

Μελέτες δείχνουν ότι επειδή οι κοινωνιοπαθείς έχουν μειωμένη δραστηριότητα αμυγδαλής, συχνά υποτιμούν τον κίνδυνο και βιώνουν μια καθυστερημένη αντίδραση στον φόβο. Ο κίνδυνος γίνεται ένα μέσο για να νιώσουν ζωντανοί ή ενδυναμωμένοι.

Στα απομνημονεύματά της, «Sociopath: A Memoir», η Πατρίκ Γκανγκ γράφει για την επικίνδυνη συμπεριφορά που έχει επιδείξει όλα αυτά τα χρόνια, κλέβοντας αυτοκίνητα, κυκλοφορώντας αργά τη νύχτα στους δρόμους του Λος Αντζελες προς αναζήτηση σεξ, εισβάλλοντας σε ξένα σπίτια, παρακολουθώντας κηδείες αγνώστων…

Πεποίθησή της είναι ότι οι κοινωνιοπαθείς δυσκολεύονται να νιώσουν όπως οι περισσότεροι άνθρωποι. Αντιθέτως, βιώνουν απάθεια ή έλλειψη συναισθημάτων, πράγμα που μπορεί να αποτελέσει κινητήρια δύναμη για ορισμένες καταστροφικές ενέργειες. Στο βιβλίο, ο θεραπευτής της Γκαν εξηγεί: «Πολλοί ερευνητές πιστεύουν ότι αυτή η έλλειψη συναισθημάτων είναι που τους κάνει να συμπεριφέρονται επιθετικά και καταστροφικά. Η υποσυνείδητη επιθυμία του κοινωνιοπαθούς να νιώσει, είναι αυτή που τον αναγκάζει να ενεργήσει».

Η Γκανγκ προσθέτει: «Αρχιζα να καταλαβαίνω γιατί το να κάνω άσχημα πράγματα με έκανε να νιώθω… κάτι. Οσο παροδικό και αν ήταν, με συνέδεε με τον τρόπο που φανταζόμουν ότι ένιωθαν συνέχεια όλοι οι άλλοι… Και δεν ήμασταν “κακοί”, “διαβολικοί” ή “τρελοί”, απλώς δυσκολευόμασταν με τα συναισθήματα. Συμπεριφερόμασταν έτσι για να γεμίσουμε ένα κενό».

Γνωρίζουν κάθε κίνησή σας και επιδιώκουν να κυριαρχούν στη σχέση

Πολύ λίγα ξεφεύγουν από την αντίληψη ενός κοινωνιοπαθούς. Η επιθυμία του για έλεγχο και εξουσία μπορεί να υπερισχύσει οποιουδήποτε ενδιαφέροντος για μια βαθιά σύνδεση ή στενή σχέση. Συχνά επιδιώκουν να κυριαρχήσουν και να υπαγορεύουν την κατάσταση και τη διάθεση, με ελάχιστη ή καθόλου ανησυχία για τις δικές σας ανάγκες ή τις επιθυμίες σας.

Δεν είναι ασυνήθιστο για έναν κοινωνιοπαθή να εμπλέκεται σε ψυχαναγκαστική συμπεριφορά, ακόμη και να παρακολουθεί κάποιον που κεντρίζει την περιέργειά του, γράφει η Τζένι Τάκερ στην Telegraph. Σε ακραίες περιπτώσεις, η παρόρμησή του για έλεγχο μπορεί να εξελιχθεί σε επιθετικότητα και ίσως σε βία. Ο δρ Γκουναράθνε αναγνωρίζει ότι όσοι βρίσκονται χαμηλά στο φάσμα μπορεί να έχουν μεγαλύτερη επιτυχία στις σχέσεις, αλλά προτείνει: «Αν είστε με κάποιον που ταιριάζει σε αυτό το μοτίβο, ο καθορισμός σταθερών, μη διαπραγματεύσιμων ορίων στο μυαλό σας είναι απαραίτητος.

»Μην παρασυρθείτε από την προσπάθεια να τον “διορθώσετε”. Αντιθέτως, επικεντρωθείτε σε αυτά που μπορείτε να ελέγξετε: την αντίδρασή σας, τα όριά σας και το δίκτυο των φίλων που θα σας υποστηρίξουν. Ζητήστε επαγγελματική συμβουλή, αν χρειαστεί. Η γοητεία και η αυτοπεποίθηση μπορεί να είναι πειστικές, αλλά αν το συναισθηματικό κόστος είναι υψηλό για εσάς, αυτό είναι ένα σημάδι για να κάνετε ένα βήμα πίσω και να σκεφτείτε».

Δεν ζητούν συγγνώμη

Για να μπορέσει ένα άτομο να ζητήσει συγγνώμη ή να μάθει από τα λάθη του, θα πρέπει να νοιάζεται για τον αντίκτυπο των πράξεών του. Ο κοινωνιοπαθής μπορεί να ζητήσει συγγνώμη –ειδικά αν εξυπηρετεί έναν σκοπό ή έτσι κερδίζει την εμπιστοσύνη του άλλου–, αλλά το εννοεί πραγματικά; Το πιθανότερο είναι ότι βλέπει τη συγγνώμη ως ένδειξη ντροπής ή ως απειλή για την υπεροχή του. Και είναι πιο πιθανό να επιρρίψει την ευθύνη στους άλλους, κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι όλα είναι δικό τους λάθος.

Η δρ Ορμπαν προσθέτει: «Παρ’ όλο που κάποιος με ASPD μπορεί να μην αισθάνεται τύψεις, μπορεί να διακρίνει το σωστό από το λάθος και να διαβάζει τις αντιδράσεις των άλλων. Η εκπαίδευση που βασίζεται σε δεξιότητες και ενσωματώνει τη συναισθηματική νοημοσύνη, για παράδειγμα, μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση της κοινωνικής επίγνωσης, της αυτορρύθμισης και της διαχείρισης των σχέσεων, ακόμη και αν η ικανότητα ενσυναίσθησης είναι περιορισμένη».

Χειραγωγούν και παραποιούν την αλήθεια

Δεν υπάρχει κοινωνιοπαθής που να μην πιστεύει ότι είναι ο πρώτος και καλύτερος του κόσμου. Θεωρούν τον εαυτό τους κορυφαίο και αν χρειαστεί πατάνε επί πτωμάτων για να επιτύχουν τους στόχους τους. Αν αυτό σημαίνει ότι πρέπει να διαστρεβλώσουν την αλήθεια για το συμφέρον τους, τα γεγονότα θα γίνουν γρήγορα θολά.

Οι σύντροφοι κοινωνιοπαθών συχνά εκμυστηρεύονται ότι πιστεύουν πως τρελαίνονται επειδή ένας κοινωνιοπαθής έχει παραποιήσει την αλήθεια σε τόσο ακραίο σημείο ώστε δεν μπορούν πλέον να αποκρυπτογραφήσουν τι είναι πραγματικό. Η δρ Ούτε Λιρς, συμβουλευτική ψυχολόγος στο «The Soke», ιδιωτικό κέντρο ψυχικής υγείας στο Λονδίνο, εργάζεται με γυναίκες που προσπαθούν να ξεφύγουν από τέτοιες τοξικές σχέσεις.

«Δεν είναι καθόλου απλό», λέει στην Telegraph. «Συχνά βιώνουν τα πιο βάναυσα διαζύγια. Eνα χειριστικό άτομο με ASPD θα χρησιμοποιήσει τις δεξιότητές του για να πάρει ακριβώς αυτό που θέλει. Αυτές οι γυναίκες δεν αμφισβητούν απλά όλα όσα έχουν βιώσει. Υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα που δείχνουν πως όταν ζούμε με έναν ελεγκτικό σύντροφο, η λειτουργία του εγκεφάλου μας αλλάζει με τον ίδιο τρόπο που θα άλλαζε με χρήση ναρκωτικών. Μπορούμε να εθιστούμε σε αυτό το άτομο, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να το αφήσουμε. Βλέπω γυναίκες με βασανιστικά συμπτώματα στέρησης. Μπορεί να είναι ένας επώδυνος και εξουθενωτικός χωρισμός», τονίζει η αγγλίδα ψυχολόγος.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News