Κάποιο βράδυ ένας ηθοποιός μου ζήτησε να γράψω ένα έργο που θα παιζόταν μόνο από μαύρους. Μα τι είναι λοιπόν ένας μαύρος; Και πρώτα-πρώτα, τι χρώμα έχει; Ζ.Ζ.

Στις 19 του προηγούμενου Δεκέμβρη, ο Ζαν Ζενέ θα συμπλήρωνε τα εκατό του χρόνια· αν βέβαια δεν είχε προφτάσει να ξεμπερδέψει με το φαινόμενο της ζωής, προτού τον καθηλώσει ο καρκίνος, από τον οποίο έπασχε τα τελευταία εφτά χρόνια της ζωής του. Στις 15 Απριλίου του 1986, άφησε την τελευταία του πνοή στο δωμάτιο ενός ταπεινού ξενοδοχείου στο Παρίσι. Θάνατος μοναχικός σε ένα τυχαίο κατάλυμα γι’ αυτόν που αρνήθηκε πεισματικά τη μόνιμη εγκατάσταση και δεν απέκτησε ποτέ σταθερή κατοικία· θάνατος σε απόλυτη συμφωνία με έναν τρόπο ζωής που συνεισέφερε τα μέγιστα στη δημιουργία της προσωπικής μυθολογίας και στην καθιέρωση του συγγραφέα μέσα από αυτή.

Ο πρόωρος απογαλακτισμός που επήλθε στην ηλικία των επτά μηνών όταν, τον Ιούλιο του 1911, η μητέρα του εναπόθεσε το Ζαν στα χέρια της πρόνοιας, που με τη σειρά της εμπιστεύθηκε την ανατροφή του σε μια οικογένεια στη Βουργουνδία, αποτελεί για σημαντικότατη μερίδα των κριτικών το καταλυτικό εκείνο γεγονός όπου οφείλει κανείς να αναζητήσει τα αίτια για τον αποκλίνοντα βίο του. Και η αλήθεια είναι πως ο Ζενέ υπηρέτησε πιστά την εν τη γενέσει φήμη του: λιποτάκτης, προδότης, κλέφτης, ομοφυλόφιλος, παρίας, παραβατικός, προβοκάτορας, τακτικότατος επισκέπτης των φυλακών ήδη από τα εφηβικά του χρόνια… ο μύθος είχε δημιουργηθεί προτού αποκαλυφθεί το συγγραφικό génie.

Το δέλεαρ να αναγνωσθεί το σύνολο του έργο του υπό το πρίσμα ενός έκκεντρου-συναρπαστικού βίου ήταν και παραμένει αναμφίβολα μεγάλο· και ενδεχομένως μέχρι ενός βαθμού δικαιολογημένο, σε ό,τι τουλάχιστον αφορά στο μυθιστορηματικό του σύμπαν, όπου μέσα από τη μυθοπλασία αναδύεται ένα περιβάλλον εξαιρετικά οικείο στο συγγραφέα: θαλερές ανδρικές μορφές, ασφυκτικά περιβάλλονται εγκλεισμού κι απέλπιδες έρωτες στις παρισινές σοφίτες και στις παρυφές της κοινωνίας.

Ωστόσο ο μύθος γύρω από την προσωπικότητα και το βίο του Ζενέ εξακολούθησε να στοιχειώνει το έργο του ακόμα κι αφού συντελέστηκε η μετάβαση από τη μυθιστορηματική στη θεατρική γραφή. Για όσους επέλεξαν να επιμείνουν σε μία και μόνη όψη του έργου του, ο διάχυτος ερωτισμός αντικαταστάθηκε από αυτό που ερμηνεύτηκε ως κοινωνική εξέγερση. Προς επίρρωση του υποτιθέμενου αμιγώς πολιτικού χαρακτήρα των θεατρικών του κειμένων, την άνοιξη του 1966 αλεξιπτωτιστές έπεσαν στην πλατεία μπροστά από το Οdéon, όπου παίζονταν για πρώτη φορά στη Γαλλία τα Παραβάν, διαμαρτυρόμενοι για τη γελοιοποίηση που υφίστατο ο γαλλικός στρατός σ’ ένα έργο που πραγματευόταν καταφανώς τον πόλεμο της Αλγερίας.

Από τον πρώτο όροφο του θεάτρου, ο Ζενέ παρακολουθούσε διασκεδάζοντας· όχι επειδή δήθεν κατάφερε να προκαλέσει αλλά με τη βαθιά γνώση πως στην πραγματικότητα, το έργο του πολύ δύσκολα θα μπορούσε να αναχθεί αποκλειστικά και μόνο σε θρασύ κοινωνικό-πολιτικό σχόλιο. Πραγματευόταν το ζήτημα της πολιτικής κατά τρόπο πλάγιο, όπως έλεγε ο ίδιος, χωρίς αυτό να υπονομεύει την καλλιτεχνική διάσταση των κειμένων του, θα πρόσθετα εγώ. Οι Δούλες, το Splendid’s, οι Νέγροι, το Μπαλκόνι και το μάλλον άγνωστο στην Ελλάδα τα Παραβάν μπορεί να χρησιμοποίησαν την πολιτική ως πρόσχημα, αποτελούν εντούτοις μια σπουδή πάνω στην εύμορφη δυσμορφία της ανθρώπινης φύσης και συνάμα έξοχα παραδείγματα αναστοχαστικής θεατρικής γραφής, ενώ τα σύντομα αισθητικά του δοκίμια, όπου το κρεματόριο ή το νεκροταφείο υποδεικνύονται ως οι πλέον προσήκοντες χώροι για να φιλοξενήσουν τη θεατρική πράξη, δεν αποτελούν μεγαλόστομες φράσεις αλλά εκφράσεις ενός δυσθεώρητου μεν, άκρως πρωτότυπου και ενδιαφέροντος δε στοχασμού γύρω από τη φύση της αναπαράστασης.

Για όσους λοιπόν είδαν στο Ζενέ μόνο το στασιαστή ή μόνο τον περιθωριακό ή μόνο τον εκκεντρικό ή…ή… και η ακόλουθη ερώτηση: Σε τι συνίσταται μια ταυτότητα; Και πρώτα-πρώτα τι σημαίνει;

*Η Ρούλα Τσιτούρη είναι θεατρολόγος και μεταφράστρια.

Προηγούμενα άρθρα της Ρούλας Τσιτούρη:

Ένας ήρωας περιδιαβάζει στον κόσμο

Γουηκέντ στην Πειραιώς

 

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News