Τα τελευταία ογδόντα χρόνια είναι η πιο μακροχρόνια περίοδος χωρίς πόλεμο μεταξύ μεγάλων δυνάμεων από την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αυτή η ιστορική «ανωμαλία» δεν ήταν τυχαία. Yστερα από δύο καταστροφικούς παγκόσμιους πολέμους, οι ηγέτες των ΗΠΑ, ως νικητές της σύγκρουσης, πίστεψαν ότι μπορούσαν να οικοδομήσουν μια διεθνή τάξη ικανή να συγκρατήσει τη βία και να αποτρέψει μια νέα παγκόσμια καταστροφή. Το επίτευγμα αυτό υπήρξε θεαματικό: ο πληθυσμός της Γης τριπλασιάστηκε, το προσδόκιμο ζωής διπλασιάστηκε και η παγκόσμια οικονομία πολλαπλασιάστηκε, ακριβώς επειδή οι μεγάλες δυνάμεις δεν συγκρούστηκαν ξανά.

Παράλληλα η ανθρωπότητα απέφυγε τη χρήση πυρηνικών όπλων επί οκτώ δεκαετίες, παρά τις όποιες κρίσεις, όπως στην Κούβα το 1962, ή τις πρόσφατες απειλές της Ρωσίας προς την Ουκρανία. Εξίσου αξιοσημείωτο, γράφει το Foreign Affairs, είναι ότι μόνο εννέα χώρες διαθέτουν πυρηνικά, χάρη στο καθεστώς μη διάδοσης, ένα σύστημα αρκετά εύθραυστο, δεδομένου ότι πάνω από εκατό κράτη έχουν πλέον τη δυνατότητα να κατασκευάσουν δικά τους.

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου η ειρήνη διατηρήθηκε μέσω της ισορροπίας του τρόμου: οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ενωση απέφυγαν την άμεση σύγκρουση επειδή και οι δύο γνώριζαν ότι μια πυρηνική ανταλλαγή θα ήταν αυτοκτονική. Μετά το 1991 πολλοί πίστεψαν ότι η εποχή των μεγάλων ανταγωνισμών είχε τελειώσει. Ωστόσο η ανάδυση μιας ισχυρής Κίνας και η αναθεωρητική στάση της Ρωσίας επανέφεραν τον κόσμο σε τροχιά σκληρού ανταγωνισμού.

Η πραγματικότητα σήμερα είναι ότι η διεθνής τάξη που δημιούργησαν οι ΗΠΑ μετά το 1945, η τάξη που εγγυήθηκε τη «μεγάλη ειρήνη», βρίσκεται υπό σοβαρή απειλή.

Πριν από τον θάνατό του, το 2023, ο Χένρι Κίσινγκερ προειδοποιούσε συχνά ότι οι οκτώ δεκαετίες ειρήνης μεταξύ μεγάλων δυνάμεων δύσκολα θα φτάσουν τα εκατό χρόνια. Η ιστορία, σημειώνει το Foreign Affairs, δείχνει ότι κάθε μεγάλη γεωπολιτική περίοδος καταλήγει σε κρίση. Το μέλλον αυτής της ειρήνης κρίνεται σήμερα σε πέντε βασικά σημεία.

1. Συλλογική αμνησία

Η πρώτη και βαθύτερη απειλή είναι η λησμονιά. Καμία ζωντανή γενιά δεν έχει προσωπική μνήμη παγκόσμιου πολέμου και των πραγματικών συνεπειών του. Ετσι, μια σύγκρουση μεγάλης κλίμακας φαίνεται «αδιανόητη», όχι επειδή δεν μπορεί να συμβεί, αλλά επειδή πολλοί δεν μπορούν να φανταστούν ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Η απώλεια ιστορικής συνείδησης οδηγεί σε επικίνδυνη αφέλεια, σε υποτίμηση των κινδύνων και σε πολιτικές που θεωρούν την ειρήνη δεδομένη.

2. Η άνοδος των ανταγωνιστών: Κίνα και Ρωσία

Ο δεύτερος κίνδυνος είναι η ανάδυση ισχυρών ανταγωνιστών, σημειώνει το Foreign Affairs, κυρίως της Κίνας. Η αλματώδης οικονομική και τεχνολογική άνοδός της αμφισβητεί την πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ, δημιουργώντας μια συνθήκη που θυμίζει ακριβώς αυτό που ο Θουκυδίδης είχε περιγράψει ως «μαθηματικά πιθανό δρόμο προς τον πόλεμο»: τη σύγκρουση ανάμεσα σε μια κατεστημένη δύναμη και μια ανερχόμενη.

Παράλληλα, η Ρωσία του Πούτιν, παρότι φθίνουσα οικονομικά, παραμένει πυρηνική υπερδύναμη και έχει αποδείξει την προθυμία της να χρησιμοποιήσει τον πόλεμο για να ανακτήσει το διεθνές κύρος της. Η Ευρώπη βρίσκεται εκτεθειμένη, ιδίως την ώρα που η αμερικανική υποστήριξη στο ΝΑΤΟ δεν θεωρείται πλέον απόλυτα δεδομένη.

3. Παγκόσμια οικονομική εξίσωση και απώλεια αμερικανικής υπεροχής

Τρίτος παράγοντας είναι η αλλαγή στις οικονομικές ισορροπίες. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι ΗΠΑ παρήγαν το 50% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο είχαν το 25%. Σήμερα έχουν μόλις το 15%. Σε έναν πολυπολικό κόσμο αρκετές δυνάμεις μπορούν να επιβάλουν τη δική τους ατζέντα χωρίς να φοβούνται πιθανά αντίποινα. Παράλληλα, η οικονομική υπερεπέκταση των ΗΠΑ αποδυναμώνει την ικανότητά τους να λειτουργούν ως σταθεροποιητικός πυλώνας.

4. Λάθος προτεραιότητες

Οταν μια κατεστημένη δύναμη ξοδεύει πόρους σε περιφερειακές συγκρούσεις χαμηλής αξίας μειώνει την ικανότητά της να αποτρέψει τους πραγματικούς αντιπάλους της, σύμφωνα με το Foreign Affairs. Η εμπλοκή των ΗΠΑ στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν επί δύο δεκαετίες αποστράγγισε οικονομικούς πόρους, στρατηγική ενέργεια και χρόνο που θα μπορούσαν να είχαν αφιερωθεί στην τεχνολογική αναβάθμιση και στην προετοιμασία απέναντι σε Κίνα και Ρωσία.

Ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλεί ο φαύλος κύκλος στον οποίο έχει μπει το κατεστημένο εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ –υποστηριζόμενο από το Κογκρέσο και την αμυντική βιομηχανία–, καθώς απαιτεί περισσότερα μέσα και αυξημένη χρηματοδότηση, αντί να αναζητά πιο στρατηγικούς τρόπους για την αντιμετώπιση σοβαρών απειλών για τα εθνικά συμφέροντα.

5. Εσωτερικός διχασμός και πολιτική παράλυση

Ο πιο επικίνδυνος παράγοντας, όμως, είναι ο βαθύς εσωτερικός διχασμός στις ΗΠΑ. Οταν μια χώρα είναι πολιτικά διαλυμένη, αδυνατεί να χαράξει συνεκτική εξωτερική πολιτική. Η εναλλαγή κυβερνήσεων που διαφωνούν ριζικά για τον ρόλο των ΗΠΑ στον πλανήτη αποδυναμώνει την αξιοπιστία τους απέναντι σε συμμάχους και αντιπάλους εξίσου. Σήμερα η Ουάσινγκτον ανατρέπει συμμαχίες, διεθνείς θεσμούς και κανόνες, προκαλώντας σύγχυση για το ποιο μοντέλο τάξης επιδιώκει να διαμορφώσει.

Καμία γεωπολιτική περίοδος δεν διαρκεί για πάντα, και αυτό είναι το μόνο δεδομένο. Το κρίσιμο ερώτημα, καταλήγει το Foreign Affairs, είναι αν οι ΗΠΑ και η Δύση συνολικά μπορούν να αντιληφθούν πόσο κρίσιμη είναι η συγκυρία, να αναπτύξουν στρατηγική διορατικότητα και να αναλάβουν συλλογική δράση ώστε να αποτρέψουν, ή τουλάχιστον να καθυστερήσουν, την επόμενη μεγάλη σύγκρουση.

Η Ιστορία δείχνει ότι οι ηγεσίες σπανίως διδάσκονται εγκαίρως από τα λάθη του παρελθόντος. Για να παραταθεί η πιο ειρηνική περίοδος της παγκόσμιας Ιστορίας χρειάζεται σήμερα η ίδια τόλμη και φαντασία που επέδειξαν οι αρχιτέκτονες της μεταπολεμικής τάξης.

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News