Τον Φεβρουάριο του περασμένου έτους διαδηλωτές μπλοκάρουν την είσοδο σε έντεκα υπουργεία της Νορβηγίας. Τον Ιούνιο, ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και αυτόχθονες Σάμι διαδηλώνουν έξω από το γραφείο του πρωθυπουργού της χώρας. Την 11η Οκτωβρίου του 2023 το κέντρο του Οσλο κατακλύζεται και πάλι από διαδηλωτές, ενώ λίγες μέρες μετά ο βασιλιάς Χάραλντ Ε’ προσκαλεί επτά μέλη της νεολαίας των Σάμι για να συζητήσουν. Περι τα τέλη Δεκεμβρίου ανακοινώνεται ότι θα καταβάλλονται επτά εκατομμύρια νορβηγικές κορόνες ετησίως σε μερίδα πληθυσμού των Σάμι για 25 χρόνια. Τι ακριβώς συμβαίνει; Και ποιοι είναι οι Σάμι;

Οι διαδηλωτές απαιτούν την κατεδάφιση ανεμογεννητριών που είχαν εγκατασταθεί σε βοσκοτόπια ταράνδων στην περιοχή Fosen της Νορβηγίας. Οι διαμαρτυρίες συνδέονται με τη απόφαση της 11ης Οκτωβρίου 2021, με την οποία το Ανώτατο Δικαστήριο της Νορβηγίας έκρινε τις διοικητικές άδειες ανέγερσης των αιολικών πάρκων άκυρες και δέχθηκε ότι παραβιάστηκαν τα ανθρώπινα δικαιώματα των Σάμι, του μοναδικού αυτόχθονος πληθυσμού στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Το πρόβλημα, και συνάμα η αιτία των διαδηλώσεων, είναι ότι η απομάκρυνση των ανεμογεννητριών έχει κόστος. Πολιτικό και οικονομικό. Ετσι λειτουργούν μέχρι και σήμερα, δυσχεραίνοντας σοβαρά την εκτροφή ταράνδων από τους Σάμι, που αποτελεί, παραδοσιακά, πολιτισμική πρακτική του πληθυσμού αυτού.

«Οι Σάμι έχουν δική τους ιστορία, γλώσσα, κουλτούρα και ταυτότητα, δικούς τους τρόπους βιοπορισμού και ζωής. Καθήκον της Βουλής τους είναι να σέβεται την πολιτισμική τους αυτονομία και να μεριμνά για τη διατήρηση και εξέλιξη της κουλτούρας» έχει δηλώσει ο Tuomas Aslak Juuso, πρόεδρος της Βουλής των Σάμι.

Τέτοιου είδους δηλώσεις αποκτούν μεγάλη βαρύτητα, ιδίως όταν ανακύπτουν καταστάσεις όπου τίθενται σε κίνδυνο τα δικαιώματα και τα ήθη των Σάμι. Δεν αρκούν όμως. Προκειμένου να αποδοθεί η δέουσα προσοχή στο ζήτημα, πρέπει να καταστεί σαφής η κοσμοθεωρία τους όπως αποτυπώνεται κυρίως στη σχέση τους με τη φύση.

Οι Σάμι επικοινωνούν με τη φύση, αντιλαμβάνονται ευκρινώς τις αλλαγές της και είναι πλήρως εναρμονισμένοι με αυτήν. Ενδεικτικό είναι ότι προβλέπουν με εντυπωσιακή ακρίβεια τις καιρικές συνθήκες, ενώ αναγνωρίζουν πάνω από εκατό μορφές χιονιού. Η σχέση τους με τη φύση χαρακτηρίζει επίσης τις αρχές και τα έθιμά τους, τις κοινωνικές δομές και τους τρόπους διαβίωσης.

Μεγάλο μέρος του πληθυσμού καταφεύγει για τα προς το ζην στο ψάρεμα, στην εκτροφή ταράνδων και στο κυνήγι. Αλλωστε είναι οι μοναδικοί που ασχολούνται με την εκτροφή ταράνδων, από τον 16ο αιώνα. Οι γνώσεις και οι τεχνικές εκτροφής μεταφέρονται από οικογένεια σε οικογένεια και από γενιά σε γενιά. Γι’ αυτό όσοι είναι ακόμα εκτροφείς ταράνδων θεωρούνται θεματοφύλακες της ταυτότητας και της κουλτούρας των Σάμι.

Η φύση όμως δεν αποτελεί για τους Σάμι μόνο τρόπος διαβίωσης και κοινωνικής οργάνωσης. Υιοθετούν μια ιδιαίτερα ευρεία και δυναμική ερμηνεία της φύσης, αφού την ταυτίζουν με μια φυσική και πνευματική οντότητα που ενσαρκώνει την Ιστορία, το παρόν και το μέλλον. Θεωρούν ότι κάθε στοιχείο της διαθέτει πνευματικότητα, διαδραματίζει συγκεκριμένο ρόλο και συνδέεται αρμονικά με τα υπόλοιπα. Αν προσθέσει κανείς στα ανωτέρω ότι επικαλούνται την ιερότητα των ορέων και των υδάτων, καθώς και ότι κάνουν θυσίες προς τη φύση, καθίσταται εμφανής η αναγωγή της σχέσης τους με αυτή σε μια θρησκευτική-λατρευτική εμπειρία.

Κάθε πρακτική τους προωθεί τη βασική ιδέα της φιλοσοφίας τους, ότι δηλαδή οι εσωτερικές δυνάμεις των ατόμων, των κοινοτήτων και του περιβάλλοντος αλληλοεπηρεάζονται. Ετσι, η πνευματική και σωματική ανέλιξη του ανθρώπινου είδους προϋποθέτει την ισορροπία του οικοσυστήματος. Γι’ αυτό πάντοτε προτάσσουν τη λελογισμένη χρήση των φυσικών πόρων, και όχι την επικερδέστερη.

Δυστυχώς, η τελευταία αυτή θέση τους δεν επικράτησε στο πεδίο της οικονομικής και νομοθετικής πολιτικής. Οι ιλιγγιώδεις ρυθμοί της ανθρώπινης δραστηριότητας επέφεραν την κλιματική κρίση, η οποία έχει βαθύτατα αρνητικές συνέπειες –αύξηση θερμοκρασίας, ακραία καιρικά φαινόμενα– για την ανθρωπότητα. Μάλιστα, η αρνητική επίδραση αυτή είναι ακόμη πιο επώδυνη για πληθυσμούς που εξαρτώνται αμεσότερα από τη φύση, όπως οι Σάμι που ζουν στην Αρκτική, η οποία υπερθερμαίνεται τρεις φορές ταχύτερα από τον υπόλοιπο πλανήτη.

Υπό αυτά τα δεδομένα, η μετάβαση από τον άνθρακα και τα ορυκτά καύσιμα στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας κρίνεται όχι μόνο ευκταία, αλλά απαραίτητη. Είναι λογικό, λοιπόν, η πράσινη ανάπτυξη και χρηματοδότηση, όπως αυτές μεταφράζονται σε πράσινα κεφάλαια, πράσινα ομόλογα και impact investing, να λάβει σημαντικές διαστάσεις τα τελευταία χρόνια. Πράγματι, ήδη εκτυλίσσεται η μετάβαση από τη συχνά μυωπική και ωμά κερδοσκοπική shareholder economy στη μακροπρόθεσμα υγιέστερη stakeholder economy.

Ωστόσο, η ανάπτυξη που εστιάζει στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν αποτελεί πανάκεια. Και αυτό γιατί η περιβαλλοντική είναι μόλις η μία από τις τρεις πτυχές της βιωσιμότητας. Οι άλλες δύο, η κοινωνική και αυτή της διακυβέρνησης, πρέπει επίσης να μετέχουν στην εξίσωση, καθώς προνοούν για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη διαφάνεια των διαδικασιών, αντίστοιχα. Διαφορετικά ελλοχεύει ο κίνδυνος να παγιωθούν φαινόμενα όπως αυτό στο Fosen της Νορβηγίας.

Ηδη, παρόμοιας φύσης προβλήματα έχουν ανακύψει και στον αρκτικό Βορρά της Σουηδίας, όπου υδροηλεκτρικές εγκαταστάσεις και ορυχεία συρρικνώνουν τις περιοχές βόσκησης των ταράνδων. Στις αρχές του 2022 ξέσπασε θύελλα αντιδράσεων όταν χορηγήθηκε σε βρετανική εταιρία άδεια κατασκευής ορυχείου σιδηρομεταλλεύματος στο Gallok της Σουηδίας.

Είναι πρόδηλο ότι τόσο η χορήγηση της άδειας στο Gallok όσο και η συνέχιση της λειτουργίας των ανεμογεννητριών στο Fosen αποτελούν τρανά παραδείγματα υιοθέτησης ωφελιμιστικών κριτηρίων. Λαμβάνεται, δηλαδή, υπόψη το συμφέρον και η ωφέλεια του μεγαλύτερου μέρους της κοινωνίας, ενώ παρατηρούνται εκπτώσεις στα δικαιώματα της μειονότητας, υπό το ένδυμα της πράσινης μετάβασης.

Πώς, όμως, ακριβώς θα συγκεραστούν τα αντικρουόμενα συμφέροντα στο πλαίσιο σημαντικών για την οικονομία έργων; Απώτερος στόχος πρέπει να είναι η πρακτική εναρμόνιση των επιμέρους συμφερόντων όλων των εμπλεκόμενων μερών. Στο πλαίσιο επίτευξης αυτού του στόχου, πέρα από τη νηφαλιότητα και την ενσυναίσθηση, πολύτιμη κρίνεται και η διαβούλευση με τις τοπικές κοινότητες όταν το έργο πρόκειται να επηρεάσει άμεσα ή έμμεσα τη ζωή τους.

Μέσω της διαβούλευσης είναι αναγκαίο να επιδιώκεται η πραγματικά ελεύθερη συγκατάθεση των τοπικών κοινοτήτων, με παράλληλη δέσμευση για αποζημίωση των πληγέντων και αποκατάσταση του περιβάλλοντος μετά το πέρας του έργου. Η ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων στη διαδικασία αδειοδότησης είναι απαραίτητη ώστε να αποφευχθούν αποικιοκρατικές και αντιδημοκρατικές πολιτικές.

Πέρα από τη διαβούλευση, που δρα κυρίως προληπτικά, στο στάδιο της καταστολής εναλλακτικοί τρόποι επίλυσης διαφορών, όπως η διαμεσολάβηση, προσφέρουν ευελιξία, ταχύτητα και ουδετερότητα σε σχέση, ιδίως, με την προσφυγή σε δικαστήριο. Μέσω διαμεσολάβησης επήλθε πρόσφατα συμφωνία που ορίζει την καταβολή χρηματικού ποσού στους Σάμι του νότιου Fosen (πλήττονται βέβαια και άλλοι, στο βόρειο Fosen), επιφυλάσσει δικαίωμα βέτο κατά τη διαδικασία παράτασης αδειών και εξασφαλίζει νέες περιοχές βόσκησης για τους ταράνδους. Βέβαια, εννοείται ότι δεδομένης και της συχνά ανισομερούς διαπραγματευτικής ισχύος των μερών, η δυνατότητα της διαμεσολάβησης δεν θα πρέπει να αποτελεί πρόφαση για την εκ των προτέρων παραβίαση των νόμιμων διαδικασιών και δικαιωμάτων.

Τόσο η διαβούλευση όσο και οι εναλλακτικοί τρόποι επίλυσης διαφορών αποσκοπούν, μεταξύ άλλων, στην ανταλλαγή απόψεων και στην εύρεση αμοιβαία επωφελών λύσεων, δηλαδή στην πραγμάτωση της δημοκρατίας. Οι Σάμι, άλλωστε, και οι αυτόχθονες πληθυσμοί ανά τον κόσμο μπορούν να μας διδάξουν πολλά. Η μοναδική προσαρμοστικότητα που παρουσιάζουν και η βαθιά, αρχέγονη γνώση τους για το περιβάλλον είναι βέβαιο ότι μπορούν να οδηγήσουν σε πρακτικές λύσεις.

Κυρίως, όμως, πρέπει να αποτελέσει έμπνευση η ηθική τους σχέση με τη φύση, η αίσθηση ευγνωμοσύνης-ανταπόδοσης που αισθάνονται προς αυτή, καθώς και η αδιάκοπη αναζήτηση ισορροπίας μεταξύ του ατόμου, της κοινότητας και του περιβάλλοντος. Ας εισακουστούν λοιπόν, ας μη χαθούν στην αφάνεια. Ετσι δείχνει πιο εφικτό να οικοδομήσουμε μια πιο δημοκρατική και αληθινά βιώσιμη Ευρώπη.

---

*Ο Γιάννης Αδαμαντίδης είναι ασκούμενος δικηγόρος

Ακολουθήστε το Protagon στο Google News