Κάθε ένα από τα αριστουργηματικά ευρήματα που πλέον εκτίθενται στα μουσεία των κρητικών πόλεων ή βρίσκονται σε φάση συντήρησης αποδεικνύουν τον βαθμό πολιτισμού στον οποίο είχαν φτάσει οι Μινωίτες. Οχι μόνο στο επίπεδο της πολιτειακής οργάνωσης, αλλά και στις καθημερινές συνήθειες και, φυσικά, στην παραγωγή τέχνης.
Μπροστά σε αυτά τα δεδομένα, η UNESCO αποφάσισε την ένταξη των ανακτόρων της Κνωσού, της Φαιστού, των Μαλίων, της Ζάκρου, της Ζωμίνθου και της Κυδωνίας στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της. Συγκεκριμένα, η αρμόδια επιτροπή, βασισμένη και στην αξιολόγηση του αρμόδιου συμβουλευτικού οργάνου της, ICOMOS, αναγνώρισε την εξέχουσα οικουμενική αξία των μινωικών ανακτορικών κέντρων, «την αυθεντικότητα και την ακεραιότητα του αγαθού, καθώς και την ύπαρξη ισχυρού πλαισίου προστασίας και δομημένου Σχεδίου Διαχείρισής του». Με αυτή την αφορμή «επιστρέφουμε» σε ορισμένα από τα μοναδικής αξίας ευρήματα από τον ευρύτερο μινωικό χώρο.
Το «Μαξίμου» της Κνωσού
Επίκεντρο της κοσμικής και θρησκευτικής εξουσίας στο ανάκτορο της Κνωσού ήταν η Αίθουσα του Θρόνου, από όπου προέρχονται τα αλάβαστρα που βρέθηκαν στο δάπεδο κατά την ανασκαφή. Στη ζωγραφική αναπαράσταση της Αίθουσας από τον Αρθουρ Εβανς εικονίζεται ο αλαβάστρινος θρόνος με τα πεζούλια γύρω του, η εικονογραφική διακόσμηση από καθιστούς γρύπες στους τοίχους (τα πλάσματα με σώμα λιονταριού και κεφάλι αετού), καθώς και τα αλαβάστρινα σκεύη στο πλακόστρωτο δάπεδο.
Η λατρεία των φιδιών
Χώρος λατρείας της θεάς στο ανάκτορο της Κνωσού ήταν το «κεντρικό Ιερό» στη δυτική πτέρυγα. Επίκεντρό της αποτελούν οι περίφημες Θεές των Οφεων, μικρού μεγέθους ειδώλια από επιζωγραφισμένη φαγεντιανή με ισχυρούς θρησκευτικούς συμβολισμούς, που σχετίζονται με τη μινωική μητέρα-θεά της φύσης και τη λατρεία του ιερού φιδιού. Αυτή που ξέρουμε ότι κρατάει τα φίδια στα χέρια, γυμνόστηθη, είναι η μικρότερη και παριστάνεται με μακριά μαλλιά, φούστα με βολάν και χαμηλό καπέλο. Στο κεφάλι της κάθεται ένα μικρό αιλουροειδές, κάτι που δηλώνει την κυριαρχία της στην άγρια φύση.
Σαν αρχαίο Σβαρόφσκι
Η τεχνική αρτιότητα στην οποία είχαν φτάσει οι λιθοξόοι της Ζάκρου φαίνεται από τα σκεύη θρησκευτικής χρήσης, αλλά και από το μικρό κομψό δοχείο από τη λεγόμενη ορεία κρύσταλλο, το οποίο έχει στην ένωση του λαιμού με το σώμα δακτύλιο από αμφίκοιλες κρυστάλλινες χάντρες, με διακοσμητικά επίχρυσα οστέινα δισκία ανάμεσά τους, και λαβή από κρυστάλλινα σφαιρίδια στερεωμένα με χάλκινο σύρμα.
Eνα χταπόδι πάνω σε φλασκί
Τα μεγάλα πήλινα αγγεία στους παραθαλάσσιους οικισμούς της ανατολικής Κρήτης (Γουρνιά, Μόχλος, Ψείρα, Παλαίκαστρο) είναι δείγματα της ευμάρειας και του πλούτου κατά την ύστερη εποχή του Χαλκού (1700-1450 π.Χ.). Ειδικά στο Παλαίκαστρο βρέθηκαν εξαίρετα αγγεία με διακόσμηση του φυτικού και του θαλάσσιου ρυθμού, ανάμεσά τους και το φλασκί με το χταπόδι που κολυμπά στον βυθό, με τα πλοκάμια του να ελίσσονται και να «αγκαλιάζουν» όλη την επιφάνεια του αγγείου, ανάμεσα σε θαλάσσιους τρίτωνες, βράχια και φύκια.
Το γαλάζιο πουλί
Στο ευρύχωρο δωμάτιο σπιτιού κοντά στο ανάκτορο της Κνωσού ξεχωρίζουν οι τοιχογραφίες, όπως εκείνη όπου απεικονίζονται να τρέχουν πίθηκοι και ένα γαλάζιο πουλί. Πάνω στα βράχια φυτρώνουν φυτά της κρητικής χλωρίδας, όπως κρόκοι, ίριδες, πάπυροι, κισσοί, μυρτιές, αγριοροδιές και καλάμια. Το πουλί στέκεται σε βράχο, ενώ τη σύνθεση διασχίζουν ρυάκια, ένα μάλιστα με καταρράκτη. Τα φυτά φυτρώνουν στο έδαφος αλλά και στον βραχώδη ουρανό της παράστασης, όπως σημειώνει ο Γ. Ρεθεμιωτάκης.
Η υψηλής ποιότητα μινωική τέχνη εκφράζεται κυρίως μέσα στα ανάκτορα της Φαιστού, όπου λειτουργούν οργανωμένα εργαστήρια, τα οποία εντυπωσιάζουν πλέον τους ερευνητές για τις τεχνικές που είχαν αναπτύξει. Ειδικά η επικράτηση του ταχύστροφου κεραμικού τροχού με τον οποίο οι τεχνίτες δίνουν διάφορα σχήματα στα αντικείμενα αποτελεί καινοτομία ξεχωριστής σημασίας. Μαζί με την πολυχρωμία οι καλλιτέχνες των πρώτων ανακτόρων ανοίγονται σε νέους δρόμους και ρυθμούς (όπως ο καμαραϊκός). Δείγμα μιας τόσο προηγμένης τεχνικής είναι η «φρουτιέρα» που βρέθηκε στη Φαιστό, διακοσμημένη με γεωμετρικά μοτίβα και άνθη. Σε άλλα, εξίσου κομψά δείγματα, τα τοιχώματα των αντικειμένων είναι τόσο λεπτά όσο το κέλυφος ενός αβγού. Εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.
Μία αλλά λέαινα
Ρυτό (δηλαδή δοχείο για πόσιμα υγρά ή τελετουργικές χοές) από το ανάκτορο της Κνωσού με τη μορφή κεφαλιού λέαινας, από υπόλευκο ημιδιάφανο ασβεστόλιθο. Η πλαστικότητα και η ακρίβεια των λεπτομερειών αποδεικνύει πόσο υψηλές δεξιότητας είχαν οι Μινωίτες καλλιτέχνες-λιθοξόοι. Δεν έχουν σωθεί πάντως τα ενθέματα του ρύγχους και των ματιών, τα οποία ήταν φτιαγμένα πιθανότατα από ημιπολύτιμες ύλες (όπως στο πασίγνωστο ρυτό σε μορφή κεφαλής ταύρου).
Μια θεά στην κούνια
Οι εικόνες του τρόπου με τον οποίο οι θεοί και οι θεές εισέρχονται στον κόσμο των θνητών αποδίδονται με πήλινα τρισδιάστατα ομοιώματα, όπως αυτά που βρέθηκαν στην Αγία Τριάδα, κοντά στη Φαιστό. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η «Αιώρα», γυναικείο ειδώλιο σε καθιστή στάση, αιωρούμενο ανάμεσα σε δύο στύλους πάνω στους οποίους κάθονται πουλιά, σύμβολα της θεοφάνειας. Απεικονίζει την αιώρηση και κάθοδο της θεάς από τον ουρανό
Με πληροφορίες και φωτογραφίες από το λεύκωμα «Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου» του Γιώργου Ρεθεμιωτάκη (εκδ. Καπόν, 2024), το «Αρχαιολογία – νησιά του Αιγαίου» (εκδ. Μέλισσα, 2005, επιστημονική επιμέλεια Ανδρέας Βλαχόπουλος) και το odysseus.culture.gr