Κάποια στιγμή μέσα στον καταιγισμό δηλώσεων, προβλέψεων και προφητειών που συνοδεύουν κάθε δημόσια εμφάνιση του Ελον Μάσκ, ο μυστηριώδης αυτός τύπος είπε και το εξής απλό, καθησυχαστικό και ταυτόχρονα ανατριχιαστικό.
«Μην αποταμιεύετε για σύνταξη, δεν θα έχει σημασία στο μέλλον. Η TN, η ρομποτική και οι τεχνολογίες ενέργειας θα δημιουργήσουν συνθήκες γενικευμένης αφθονίας, όπου τα αγαθά και οι υπηρεσίες θα είναι άφθονα και φθηνά, ενώ όλοι θα έχουν πρόσβαση σε ένα είδος “καθολικού υψηλού εισοδήματος”. Η ιατρική περίθαλψη θα είναι καλύτερη από κάθε προηγούμενη και διαθέσιμη σε όλους, η γνώση θα προσφέρεται δωρεάν και χωρίς περιορισμούς και οι ελλείψεις αγαθών θα αποτελούν παρελθόν».
Αυτά δεν ειπώθηκαν από κάποιον ρομαντικό ουτοπιστή, ούτε από κάποιον φοιτητή πολιτικής φιλοσοφίας, ούτε από νεοφώτιστο μέλος παλαιοκομμουνιστικού κόμματος. Ειπώθηκε από τον πλουσιότερο άνθρωπο του πλανήτη, έναν εμβληματικό εκπρόσωπο του καπιταλισμού στην πιο ωμή και επιθετική εκδοχή του.
Και όμως, τα λόγια αυτά θα μπορούσαν άνετα να έχουν μπει στα πρακτικά κάποιου συνεδρίου της Α’ Κομμουνιστικής Διεθνούς τον 19ο αιώνα, ανάμεσα σε προβλέψεις για την τελική φάση της Ιστορίας και την έλευση μιας κοινωνίας δίχως ελλείψεις και αδικίες. Διότι αυτό που περιγράφει ο Μασκ, μια εποχή αφθονίας, όπου η εργασία παύει να είναι αναγκαιότητα και η επιβίωση παύει να είναι πρόβλημα, δεν απέχει ιδεολογικά όσο θα νόμιζε κανείς από το όραμα του Καρλ Μαρξ.
Ο μαρξισμός, ειδικά στην πιο χιλιαστική και «καθαρή» του ανάγνωση ως «ιστορικού υλισμού», υποσχόταν ένα τελευταίο υπέροχο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης. Την αταξική κοινωνία. Εκεί όπου οι παραγωγικές δυνάμεις θα ήταν τόσο αναπτυγμένες, ώστε η σπανιότητα θα εξαφανιζόταν. Ο καθένας θα κάλυπτε τις ανάγκες του χωρίς αποκλεισμούς, χωρίς καταναγκασμό, χωρίς τον φόβο της επόμενης μέρας. Η Ιστορία, κουρασμένη από συγκρούσεις και με υπεραρκετά αγαθά ώστε να η διανομή τους να μην αποκλείει ή δυσαρεστεί κανέναν, θα έμπαινε επιτέλους σε κατάσταση ηρεμίας.
Αν στο παραπάνω σχήμα αντικαταστήσουμε την «επανάσταση» με την Τεχνητή Νοημοσύνη, το προλεταριάτο με τους αλγόριθμους και το κόμμα με τα data centers, τότε το όραμα του Μασκ κουμπώνει σχεδόν τέλεια. Η ΑΙ θα αυξήσει την παραγωγικότητα, η αυτοματοποίηση θα καταργήσει την ανάγκη για ανθρώπινη εργασία, τα αγαθά θα γίνουν άφθονα και φθηνά, η επιβίωση δεδομένη. Γιατί λοιπόν σύνταξη; Γιατί αποταμίευση; Γιατί άγχος για τα γεράματα;
Η ειρωνεία είναι σχεδόν ποιητική. Ο άνθρωπος που οικοδομεί την περιουσία του πάνω στην ακραία συγκέντρωση κεφαλαίου και πάνω στις πιο σκληρά εκμεταλλευτικές εργασιακές σχέσεις, μιλά σαν προφήτης της μετακαπιταλιστικής λύτρωσης. Είναι πια ένας καπιταλιστής που δεν πιστεύει στον καπιταλισμό. Οχι επειδή τον αμφισβητεί ηθικά, αλλά επειδή τον θεωρεί προσωρινό, μεταβατικό, σχεδόν παρωχημένο μπροστά στο τεχνολογικό θαύμα που έρχεται.
Υπάρχει βέβαια μια μικρή, ασήμαντη λεπτομέρεια. Η αναμονή. Οπως στον χριστιανισμό που υπόσχεται τον μετά θάνατο παράδεισο, όπως στον μαρξισμό που ευαγγελίζεται τη δίκαιη κοινωνία της αφθονίας, έτσι και στον τεχνο-μεσσιανισμό του Μασκ, το παρόν ζητά υπομονή. Ηρεμία, αποδοχή και υπομονή, μέχρι να ωριμάσουν οι συνθήκες. Υπομονή μέχρι να αποδώσει η πρόοδος. Υπομονή μέχρι να φτάσουμε όλοι κάποτε στην υπεσχημένη αφθονία. Μέχρι τότε, ανισότητες, επισφάλεια, φτώχεια, ανασφάλεια και πόλεμοι θεωρούνται παρενέργειες ή ίσως και αναγκαίοι όροι της μετάβασης.
Η διαφορά είναι ότι ο Μαρξ απευθυνόταν στους φτωχούς, λέγοντάς τους πως η λύτρωση θα έρθει μέσα από σύγκρουση και την επανάσταση. Ο Μασκ απευθύνεται στους ίδιους ανθρώπους, λέγοντάς τους να χαλαρώσουν και να εμπιστευτούν ένα μέλλον γεμάτο ρομπότ και clouds δεδομένων. Να μη σκέφτονται τη σύνταξη. Να μη σκέφτονται το αύριο. Κάποιος, κάποτε, κάπου, θα το έχει λύσει.
Και κάπως έτσι, χωρίς να το καταλάβουμε, ο πιο επιτυχημένος καπιταλιστής της εποχής μας ξαναζεσταίνει το παλαιότερο παραμύθι της Ιστορίας. Οτι λίγο ακόμα να αντέξουμε, και όλα θα γίνουν υπέροχα. Απλώς, αυτή τη φορά, ο παράδεισος δεν θα έρθει με κόκκινες σημαίες, αλλά με servers, λογισμικό και ένα update που, όπως πάντα, θα αργήσει λίγο.