Εχει μια μπαμπεσιά η Ιστορία. Κρίνουμε με τα μάτια του όποιου «σήμερα», γεγονότα του παρελθόντος. Τα ιστορικά γεγονότα είναι όντως «παρόντα», καταγεγραμμένα «χονδρικά». Η ατμόσφαιρα όμως; Η μεγαλειότης μικροϊστορία; Να σας πω ένα παράδειγμα; Πώς να κρίνει ο σημερινός νέος, που δεν ανέχεται μύγα στο σπαθί του και όλοι σπεύδουν να εντοπίσουν τα ψυχικά τραύματα που απορρέουν από καθετί, τα χρόνια της χούντας και του εφησυχασμού των πολλών επί επτά χρόνια;
Παραλλήλως με τη δικτατορία-δικτατορία, στα σπίτια μας ζούσαμε σωρεία μικρών δικτατοριών. Το ξύλο έδινε κι έπαιρνε. Για κάθε αταξία μου είχα από πριν συνυπολογίσει το ξύλο που θα έτρωγα. Ηταν εν γνώσει μου. Ο πατέρας ήταν εξουσία, η μάνα κρυφοεξουσία και ο δάσκαλος… Εκεί να δεις! Στα έρμα αγόρια, η φαβορίτα που τραβιόταν μέχρι να τους σηκώσουν όρθιους και στα κορίτσια το χαστούκι… Αδιανόητα!
Τους μοιχούς, τους πήγαιναν στο τμήμα με τα σεντόνια. Αδιανόητα! Να σας δώσω και άλλη ατμόσφαιρα; Αν επί δικτατορίας είχαμε κατηγορία τραγουδιών «Τα απαγορευμένα», όπως για παράδειγμα τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, που όταν το οικογενειακό τραπέζι έφτανε στο τσακίρ της χαράς, τα ξεφοβόντουσαν κι άρχιζαν το τραγούδι… Και πάντα μια γυναίκα συνέτιζε «Είστε με τα καλά σας; Θα μας ακούσουν!»… Αν εκείνα τα τραγούδια…
Με το που έπεσε η δικτατορία, προέκυψε «απαγορευμένος» ο Πάριος. Τόση ήταν η επαναστατικότητα (κατόπιν εορτής) και τα αμπέχωνα και τα «Λαέ βασανισμένε» και οι ήρωες που έβγαιναν περισσότεροι στο μέτρημα από όσους πραγματικά υπήρξαν… Τι να λέει ο Πάριος; Ντροπή του κιόλας! Ατμόσφαιρα, αγαπητοί.
Κάθε στοιχείο κάθε είδους, κάθε βιβλίο που μεταφέρει την καθαρή αλήθεια είναι χρήσιμο στη μελέτη της Ιστορίας. Στην κατανόηση των γεγονότων από μια νεότερη γενιά που δεν έζησε αυτά που διαβάζει. Στην εκπαίδευσή μας στο πολυδιάστατο των γεγονότων Ιστορίας. Ιδίως της ελληνικής με την πολυδαίδαλη ψυχοσύνθεσή μας. Και επιμένω, στο ξεμπρόστιασμα της αλήθειας, μέσα και από την μικροϊστορία.
Τον Στάθη Καλύβα τον εκτιμώ απεριόριστα. Οσα χρόνια μελετάω, το έργο και την πορεία του, χωρίς να μας δένει κάποια στενή φιλική σχέση, μου ενισχύεται η εκτίμηση ότι δεν παρεκκλίνει ίχνος από τη συνειδησιακή διαδρομή του. Δεν μου χαμηλώνει. Από το ιδιοφυές «Καταστροφές και Θρίαμβοι» που ήταν ανάσα στον τρόπο καταγραφής της ιστορίας μέχρι το Big Bang 1970-1973 που έγραψε μαζί με τη Νατάσα Τριανταφύλλη.
Τι εμπνευσμένη συνεργασία, τι άρτια έρευνα! Μα δεν άφησαν τίποτα για τίποτα! Τι πραγματεύονται; Τη σκανδαλώδη άνθηση των τεχνών στα χρόνια της δικτατορίας. Οπως καθετί που φιμώνεις. Αυτοί είναι οι διαφορά των μαγευτικών ασίγαστων! Αυτών που οι ρίζες των μυαλών τους ψάχνουν σε χώματα να εντοπίσουν τρόπο και χώρο να ανθίσουν. Το βιβλίο είναι χωρισμένο δεξιοτεχνικά ώστε να μεταφέρει τα πάντα.
Και ατμόσφαιρα και μικροϊστορία αλλά, κυρίως, το έργο των μεγάλων μας. Με τόση επιμέλεια όσο να το θεωρείς εθνικό θησαυροφυλάκιο. Τι τυχερή γενιά υπήρξαμε! Τι Χατζιδάκις και Θεοδωράκης και Σαββόπουλος και Ξαρχάκος και Μαρκόπουλος και τι τραγουδιστές που ξεχώριζαν οι φωνές τους αλλά και τι θεατρικές παραστάσεις , τι κινηματογράφος, τι ζωγράφοι… Τι άνθηση σε ξερά χωράφια! Μα πιο πολύ από αυτό…
Αυτό με καίει, γαμώτο! Πόσο συνεννοούμενοι στον Εναν και μόνο εχθρό. Ενας, γαμώτο, ορατός, ξεκάθαρος! Τώρα γιόμισε ο τόπος εχθρούς. Αόρατους. Ποιον να πρωτοστοχεύσεις; Διασπάται η στόχευση, ξεφουσκώνει η δύναμη. Και πόσο ασυνεννόητοι επί των εχθρών! Ο δικός μου εχθρός, τόσο ευδιάκριτος στα μάτια μου, λογαριάζεται ως σωτήρας από τον άλλον! Χειροκροτούμε δικτάτορες ως μάγκες. Για να ακριβολογήσω, τους κάνουμε γαργάρα.
Μα ό,τι και να παρατηρώ, αυτό που εν τέλει μένει είναι η μεγάλη τύχη να είμαστε ζωντανοί. Να θυμόμαστε χωρίς να νοσταλγούμε, να αντέχουμε να δούμε, και να τιμούμε πάντα την τέχνη και τα ενήλικα-παιδιά της. Γιατί τα αποτυπώματα τέχνης αυτών των φωτεινών μυαλών, κάτω από οποιεσδήποτε αντίξοες συνθήκες μένουν, μας καθοδηγούν στο οξυγόνο και μας χτίζουν εθνική συνείδηση!
Ο Στάθης Καλύβας με τη συνεργασία της Νατάσας Τριανταφύλλη είναι αληθινά, ωραία γενναίος. Γενναιότητα στις μέρες μας είναι να αντέχεις να παραδώσεις την αλήθεια (αφού διεξοδικά με την επιστημοσύνη σου την μελέτησες) πέρα από μασίφ μανιέρες. Να ξέραμε πόσες αλήθειες ενυπάρχουν σε κάθε αλήθεια!
ΥΓ. Το έγραψα για το βιβλίο του Αλέξη Πατέλη, το γράφω και για το «Big Bang – Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας» των Καλύβα-Τριανταφύλλη, αυτά έπρεπε να διδάσκονται στα σχολεία. Να βοηθηθούμε στην ανάλυση.