Το 70% της παραγωγής κρόκου Κοζάνης εξάγεται
Στο μεταξύ, όλο τον χρόνο, συγκεντρώνονται πληροφορίες και συγκρίνεται η πρόοδος. Είναι μια υπέροχη κοινωνική απάντηση στην υπερβολικά θατσερική ρητορική της ελεύθερης αγοράς, σχολιάζει ο άγγλος ιστορικός. Και προσθέτει ότι τώρα απασχολούνται περίπου 1.000 εργαζόμενοι στην παραγωγή κρόκου της Κοζάνης, ενισχύοντας την οικονομία των αγροτικών χωριών και αποτρέποντας έναν πόλεμο τιμών που θα οδηγούσε στην εξαφάνιση μικρών αγροκτημάτων από τα μεγάλα αγροκτήματα.
Ο Κωνσταντίνος Κατσικαρώνης εξήγησε στους Financial Times κρίσιμα σημεία, μερικά από τα οποία συνδέονται με το ιστορικό ενδιαφέρον του Ρόμπιν Λέιν Φοξ. Το ελληνικό σαφράν της Μακεδονίας, για παράδειγμα, είναι αγνό και ανόθευτο, ενώ πολλοί άλλοι προμηθευτές κόβουν τους τρεις κίτρινους στήμονες, τους προσθέτουν στο μείγμα και το εμπλουτίζουν με κόκκινη βαφή. Ηδη, στην κλασική αρχαιότητα, οι συγγραφείς είχαν παρατηρήσει ότι το σαφράν νοθεύεται εύκολα.
Στο παζάρι της Κωνσταντινούπολης μπορεί κανείς να αγοράσει σαφράν αναμεμειγμένο με ένα διαφορετικό φυτό, το άγευστο ασφούρι ή κάρθαμο (safflower). Στην Ισπανία, το σαφράν καλλιεργείται επίσης σε μεγάλες ποσότητες. Το συνολικό απόθεμα συμπληρώνεται από σαφράν που εισάγεται από την Ασία και αλλού: η Τουρκία, το Μαρόκο και το Ιράν εξακολουθούν να έχουν σημεία όπου φύεται το σαφράν.
Στο όμορφο Κασμίρ, τη δεκαετία του 1620, ο αυτοκράτορας Τζαχανγκίρ της δυναστείας των Μουγκάλ (Μογγόλοι) μαγεύτηκε από τον τοπικό σαφράν ακριβώς τη στιγμή που η μακρινή Κοζάνη ξεκινούσε τις δικές της καλλιέργειες κρόκου. Ο Λέιν Φοξ γράφει ότι το 1978 είδε φυτείες σαφράν σε πεζούλες στις πλαγιές των λόφων του Κασμίρ, αλλά και στο Αφγανιστάν, που τότε ακόμη ζούσαν ειρηνικά. Ωστόσο έκτοτε, οι πόλεμοι σε εκείνη ην περιοχή του κόσμου έχουν μειώσει αυτές τις καλλιέργειες.
Οι ετήσιες αποδόσεις στην Κοζάνη εξαρτώνται από τον καιρό. Ενα πρόσφατο υψηλό σημείο παραγωγής ήταν 40 τόνοι, ωστόσο, είναι πιο συχνές οι αποδόσεις των 10 τόνων ή και μικρότερες, εξαιτίας του μεταβαλλόμενου κλίματος. Οι κρόκοι δεν χρειάζονται πλούσιο έδαφος και δεν ταλαιπωρούνται από τα ολοένα και πιο ζεστά καλοκαίρια. Τους αρέσει να καλύπτονται από χιόνι τον χειμώνα, το οποίο, όμως, είναι απρόβλεπτο στους σύγχρονους ελληνικούς χειμώνες.
Το σαφράν, πρόσθεσε ο κ. Κατσικαρώνης, μπορεί να καλλιεργηθεί μόνο για έξι χρόνια στο ίδιο έδαφος, για να ανθίσει καλά. Στη συνέχεια, οι βολβοί συλλέγονται μηχανικά, καθαρίζονται με το χέρι και φυτεύονται ξανά σε μια νέα περιοχή. Το προηγούμενο «σπίτι» τους πρέπει να παραμείνει χωρίς κρόκους για 15 έως 20 χρόνια.
Ο Λέιν Φοξ θυμήθηκε τότε, ότι ο Πλίνιος αναφέρει στη «Φυσική Ιστορία» πως ο Μουκιανός παρατήρησε ότι κάθε έκτο ή έβδομο χρόνο ο κρόκος πρέπει να βγαίνει από το χώμα και να φυτεύεται αλλού. Ο Μουκιανός ήταν ένας αξιοσέβαστος στρατιωτικός στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία και κυβερνήτης της Λυκίας – είναι η σημερινή νοτιοδυτική Τουρκία – στις αρχές της δεκαετίας του 60 μ.Χ. Οι κρόκοι είναι γνωστό ότι καλλιεργούνταν σε μέρη της Λυκίας, οπότε ο Μουκιανός είχε τοπική γνώση. Η μεταφύτευση των σύγχρονων καλλιεργειών, λοιπόν, είναι μια συναρπαστική συνέχεια της αρχαίας πρακτικής.
Ο άγγλος ιστορικός και η ελληνίδα αρχαιολόγος μπήκαν σε ένα φορτηγάκι και ακολουθώντας ανώμαλα μονοπάτια αντίκρυσαν ένα θαυμαστό θέαμα: στρέμματα με γαλαζωπούς μωβ κρόκους και ομάδες συλλεκτριών – σχεδόν όλες γυναίκες – έκοβαν τα άνθη και ξεχώριζαν τα στίγματα, πετώντας τα λουλούδια στην άκρη του δρόμου. Και πάλι τις θαύμασε. Σε εκπληκτικές τοιχογραφίες του 1750 π.Χ. που βρέθηκαν στη Σαντορίνη, οι Κροκοσυλλέκτριες, κορίτσια με φορέματα με σχέδια κρόκου και κοσμήματα σε σχήμα κρόκου, μαζεύουν άνθη κρόκου και γεμίζουν καλάθια, μπερδεύοντας τους μελετητές επειδή μερικά καλάθια περιέχουν λουλούδια, και άλλα έχουν κόκκινα νήματα. Και εδώ μπροστά του, περίπου 3.780 χρόνια αργότερα, γυναίκες τα διαχώριζαν ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, μόνο που σήμερα τα καλάθια είναι από λευκό πλαστικό.
Οι άνδρες αγρότες στέκονται στο μονοπάτι, καπνίζουν και τις παρακολουθούν. Το ωράριο των συλλεκτριών διαρκεί από τις 9 π.μ. έως τις 5 μ.μ. και περιλαμβάνει ένα δωρεάν γεύμα, δύο σύντομα διαλείμματα και μεροκάματο 60 ευρώ. Δεν τραγουδούν, αλλά κουτσομπολεύουν, κι έτσι ο Λέιν Φοξ πήγε να συμμετάσχει. Ο μαθητής του Αριστοτέλη Θεόφραστος – γράφει ο άγγλος κλασικιστής στους FT – πίστευε ότι ο κρόκος αναπτύσσεται καλύτερα αν τον πατήσουν, αλλά ο Λέιν Φοξ φρόντισε να μην το κάνει. Γονατίζοντας και μαζεύοντας άνθη μαζί με την ομάδα από το χωριό του Κρόκου, γέμισε τον κουβά του μέχρι τη μέση, αλλά άρχισε να πονάει και γύρισε στο μονοπάτι. Δύο φορές την εβδομάδα, του είπαν οι άντρες, μπαίνουν κι αυτοί μέσα και στήνουν παγίδες για ποντίκια και τυφλοπόντικες. Αλλά τον καθησύχασαν, ποντικοί – κλέφτες δεν υπάρχουν: Ενας πραγματικός συνεταιριστικός παράδεισος …