Η διεθνής φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων φαίνεται να φτάνει στο τέλος της. Για την ακρίβεια, πολλοί υποστηρίζουν ότι έχει ήδη καταρρεύσει. Την περασμένη εβδομάδα, ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ, το δήλωσε σχεδόν απερίφραστα, πανηγυρίζοντας για την αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα και τη σύλληψη του δικτάτορα Νικολάς Μαδούρο.
Οπως είπε, «ζούμε σε έναν κόσμο που κυβερνάται από τη δύναμη, από τη βία, από την ισχύ· αυτοί είναι οι σιδερένιοι νόμοι του κόσμου». Η δήλωση αυτή συνοψίζει με ωμό τρόπο μια βαθιά αλλαγή στο διεθνές σύστημα.
Ωστόσο, ο 47ος πρόεδρος των ΗΠΑ φέρει ευθύνη και για έναν ακόμη, ίσως πιο κρίσιμο «θάνατο», γράφει ο Μαρκ Λέοναρντ* στο Politico: τη διάλυση της ενότητας της Δύσης. Παρότι πολλοί ευρωπαίοι ηγέτες έσπευσαν να ωραιοποιήσουν την παράνομη στρατιωτική επιχείρηση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα ή να αγνοήσουν τις απροκάλυπτες αξιώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν ήδη καταλήξει σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: η Ουάσινγκτον μοιάζει πλέον περισσότερο με απειλή παρά με σύμμαχο.
Αυτό προκύπτει ξεκάθαρα από μεγάλη δημοσκόπηση που διεξήχθη τον Νοέμβριο του 2025 από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων (του οποίου ο Λέοναρντ είναι συνιδρυτής και διευθυντής) και το ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης «Η Ευρώπη σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο». Η έρευνα, βασισμένη σε συνεντεύξεις με 26.000 πολίτες σε 21 χώρες, έδειξε, σύμφωνα με το Politico, ότι μόλις ένας στους έξι Ευρωπαίους θεωρεί πλέον τις ΗΠΑ σύμμαχο. Αντιθέτως, ένας στους πέντε τις βλέπει ως αντίπαλο ή εχθρό. Στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ισπανία, το ποσοστό αυτό πλησιάζει το 30%, ενώ στην Ελβετία, χώρα που στοχοποιήθηκε από τον Τραμπ με αυξημένους δασμούς, αγγίζει το 39%.
Η πτώση της εμπιστοσύνης προς τις ΗΠA είναι απότομη και διαχέεται σε ολόκληρη την ήπειρο. Παράλληλα όμως, καθώς η παγκόσμια ισορροπία ισχύος μεταβάλλεται, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι άλλοι παίκτες την Ευρώπη. Με τον Τραμπ να ακολουθεί μια επιθετική πολιτική «Πρώτα η Αμερική», που συχνά αφήνει την Ευρώπη στο περιθώριο, πολλές χώρες αρχίζουν να βλέπουν την Ευρωπαϊκή Ενωση ως γεωπολιτικά αυτόνομη.
Η μεταστροφή αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στη Ρωσία, σχολιάζει το Politico. Εκεί, η εχθρότητα προς τις ΗΠΑ έχει μειωθεί αισθητά: πριν από δύο χρόνια, το 64% των Ρώσων χαρακτήριζε την Αμερική αντίπαλο, ενώ σήμερα το ποσοστό έχει πέσει στο 37%. Αντίθετα, η δυσπιστία στρέφεται πλέον προς την Ευρώπη. Περίπου το 72% των Ρώσων τη θεωρεί αντίπαλο ή ανταγωνιστή, ποσοστό αρκετά αυξημένο σε σχέση με το προηγούμενο έτος.
Η αλλαγή στάσης της Ουάσινγκτον απέναντι στη Ρωσία έχει επηρεάσει και την πολιτική της στο ουκρανικό ζήτημα. Ως αποτέλεσμα, οι Ουκρανοί, που παλαιότερα έβλεπαν τις ΗΠΑ ως τον βασικό τους προστάτη, στρέφονται πλέον προς την Ευρώπη. Διαχωρίζουν ξεκάθαρα την αμερικανική από την ευρωπαϊκή πολιτική και σχεδόν τα δύο τρίτα πιστεύουν ότι οι σχέσεις της χώρας τους με την ΕΕ θα ενισχυθούν, ενώ μόνο το ένα τρίτο αναμένει το ίδιο για τις σχέσεις με τις ΗΠΑ.
Πέρα όμως από την Ευρώπη, η πιο μακροπρόθεσμη συνέπεια της πρώτης χρονιάς της προεδρίας Τραμπ είναι η ώθηση που δίνει σε πολλές χώρες να απομακρυνθούν από τις ΗΠΑ και να πλησιάσουν την Κίνα, σημειώνει το Politico. Από τη Νότια Αφρική και τη Βραζιλία έως την Τουρκία, η πλειονότητα των πολιτών εκτιμά ότι οι σχέσεις των χωρών τους με το Πεκίνο θα ενισχυθούν τα επόμενα πέντε χρόνια. Σε πολλές περιπτώσεις, η Κίνα θεωρείται πλέον πιο αξιόπιστος εταίρος από την Ουάσιγκτον.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η μεταβολή σε χώρες όπως η Ινδία και η Νότια Αφρική, που βρέθηκαν πρόσφατα στο στόχαστρο της αμερικανικής εμπορικής πολιτικής. Στα τέλη του 2024, το 84% των Ινδών έβλεπε θετικά την εκλογή Τραμπ· σήμερα το ποσοστό αυτό έχει πέσει στο 53%.
Ολα αυτά καταγράφηκαν πριν από την επέμβαση στη Βενεζουέλα και τις δηλώσεις για τη Γροιλανδία. Με δεδομένο ότι ακόμη και οι στενότεροι σύμμαχοι των ΗΠΑ φοβούνται πλέον μια επιθετική και απρόβλεπτη Αμερική, η απομάκρυνση από αυτήν και η απομόνωση της Ευρώπης από τον παραδοσιακό διατλαντικό εταίρο της αναμένεται να ενταθούν.
Παρά τους δισταγμούς των ηγεσιών τους, οι ευρωπαίοι πολίτες φαίνεται να αντιλαμβάνονται καθαρά τη νέα πραγματικότητα, σημειώνει το Politico. Δεν τρέφουν αυταπάτες για τις ΗΠΑ του Τραμπ και γνωρίζουν ότι ζουν σε έναν όλο και πιο επικίνδυνο, πολυπολικό κόσμο. Γι’ αυτό και στηρίζουν σε μεγάλο βαθμό μέτρα όπως η αύξηση των αμυντικών δαπανών, η επαναφορά της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας και ακόμη και η συζήτηση για μια ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή.
Η εποχή των κανόνων και των θεσμών δίνει τη θέση της σε έναν κόσμο σφαιρών επιρροής, όπου το δίκαιο καθορίζεται από την ισχύ και η Δύση είναι εσωτερικά διχασμένη. Σε αυτό το περιβάλλον, είτε διαθέτεις τη δική σου σφαίρα επιρροής είτε γίνεσαι θεατής στις αποφάσεις των άλλων. Οι ευρωπαίοι ηγέτες οφείλουν να ακούσουν τις κοινωνίες τους και να εξασφαλίσουν ότι η Ευρώπη θα ανήκει στην πρώτη κατηγορία και όχι στη δεύτερη.
* O Mark Leonard είναι διευθυντής του European Council on Foreign Relations και συγγραφέας του βιβλίου «The Age of Unpeace: How Connectivity Causes Conflict»