Αν θα έπρεπε να είμαστε ιστορικά ακριβείς, τα πράγματα δεν ξεκίνησαν με μια πίπα. Ήδη από το 1917 ουρητήρια εμφανίζονταν ως συντριβάνια στις εκθέσεις τέχνης των Παρισίων καθώς Νταντά και Σουρεαλισμός εκτροχίασαν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την τέχνη. Η πίπα, όμως, είναι κατά τη γνώμη μου εξαιρετικά σημαντική. Την ζωγράφισε το 1928-29 ο βέλγος σουρεαλιστής Ρενέ Μαγκρίτ και είναι πιο γνωστή από το κείμενο που την συνοδεύει: Ceci n’ est pas une pipe (Αυτό δεν είναι μια πίπα) παρά από τον κανονικό τίτλο του έργου «Η απάτη των εικόνων». Σαν μια μαύρη τρύπα που απορροφά νοήματα αντί για αστρική ύλη, η πίπα αυτή συμβολίζει όλα τα ερωτήματα σχετικά με το τι είναι οι εικαστικές τέχνες και τα αναπλάθει με τα εργαλεία της γλωσσολογίας – σημαίνον και σημαινόμενο, συγκεκριμένο παράδειγμα και γενικό νόημα. Ποιά είναι αυτή η πίπα; Αυτή που κάπνιζε κάθε Δευτέρα ο Μαγκρίτ; Μια πίπα που συμβολίζει την έννοια καπνοσωλήνας; Το σημείο όπου η Ευρώπη απανθρακώνει τα λάφυρα από τις αποικίες; Μπορεί κάτι ζωγραφισμένο να φέρει το όνομα ενός υλικού πράγματος; Και μπορείτε να προσθέσετε κι άλλα τέτοια ερωτήματα κατά βούληση.
Τα χρόνια πέρασαν και φτάσαμε στο σήμερα. Σήμερα μπορεί κάποιος να μπει σε μια αίθουσα κάτω από την επιφάνεια της γης, εκεί που κάποτε η Δούκισσα της Πλακεντίας είχε τον στάβλο με τα άλογα της, και να δει ένα έργο τέχνης με τίτλο «Σύνορο από μνήμης». Στη φωτογραφία φαίνεται μια λευκή γραμμή που αντιφεγγίζει σε μαύρο φόντο. Δεν είναι όμως ζωγραφισμένο, είναι σωλήνας νέον, που ο βούλγαρος καλλιτέχνης Pravdoliub Ivanov έπλασε στο σχήμα που θυμόταν ότι είχε ο ρους του Δούναβη στα σύνορα Βουλγαρίας-Ρουμανίας. Το έργο ανήκει στη συλλογή τέχνης της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, μέρος της οποίας εκτίθεται για πρώτη φορά εκτός των κτηρίων της Τράπεζας, στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Η έκθεση ονομάζεται «Μέσα/Πέρα από τα σύνορα» και το έργο του Ιβάνοφ που απεικονίζει -ή εκφράζει αν προτιμάτε- ένα γεωγραφικό σύνορο που η ένταξη των χωρών στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετάλλαξε. Eίναι εμβληματικό της έκθεσης και κοσμεί τον κατάλογό της. «Το έργο» διαβάζουμε στον κατάλογο, «[…] δεν είναι απλά ένας σωλήνας νέον τοποθετημένος σε έναν τοίχο…» Η πίπα του Μαγκρίτ μας κλείνει το μάτι. Φυσικά και είναι ένας σωλήνας νέον τοποθετημένος σε έναν τοίχο και μάλιστα ο καλλιτέχνης τον έφτιαξε σε πέντε αντίτυπα. Αλλά από τότε που ένα ουρητήριο έγινε συντριβάνι και μια σέλα ποδηλάτου έγινε κεφάλι ταύρου, ένας σωλήνας νέον δικαιούται κι αυτός να γίνει φορέας νοημάτων.
Ένας Άγγλος καλλιτέχνης, συνομήλικος σαραντάρης του Ιβάνοφ, είναι ο Βασιλιάς διάδοχος της πίπας του Μαγκρίτ και κατά σύμπτωση μπορείτε να δείτε τα έργα του επίσης αυτές τις μέρες στην Αθήνα. Ο περίφημος, διαβόητος Damien Hirst. Η εγκατάσταση με τίτλο «Νέα Θρησκεία» είχε πάει στη Θεσσαλονίκη και τώρα βρίσκεται στο Μουσείο Μπενάκη. Ο Χίρστ αναδείχθηκε σε ηγετική μορφή της σύγχρονης τέχνης των νοημάτων εδώ και τρεις περίπου δεκαετίες. Ο πασίγνωστος καρχαρίας του σε φορμαλδεϋδη, το κομμένο κεφάλι της αγελάδας κι ένα κρανίο καλυμμένο με διαμάντια είναι έργα που έγιναν θέματα στα παγκόσμια δελτία ειδήσεων. Στη «Νέα Θρησκεία» ο Χίρστ παίρνει τη σκυτάλη του Μαγκρίτ και συνεχίζει να τρέχει: Στην εικόνα ενός φαρμακευτικού σκευάσματος, το κείμενο γράφει «Άγιος Πέτρος». Από το ερώτημα αν κάτι που απεικονίζεται εικαστικά μπορεί ή δεν μπορεί να φέρει το όνομα του αντικείμενου φτάσαμε στην απέναντι όχθη. Η ειρωνία και το διαπεραστικό χιούμορ του Χιρστ, ο τρόπος που χρησιμοποιεί την εικονογραφία των φαρμακευτικών εταιριών, αλλά και των εταιρικών παρουσιάσεων για να σχολιάσει είναι εξαιρετικά αποτελεσματικά. Ο Χιρστ όμως δεν είναι μόνο ο εμβληματικός καλλιτέχνης του νοήματος. Οι μεταξοτυπίες του είναι κορυφαίες δημιουργίες του είδους και δείχνουν ότι το «άτακτο παιδί» της βρετανικής σκηνής δεν είναι μόνο …ατάκες.
Τώρα, επειδή περνάμε δύσκολες μέρες και το μυαλό μας είναι στην χρεοκοπία της χώρας, θα ήθελα να επισημάνω ότι αυτή η ταχυδακτυλουργία των νοημάτων της τέχνης μάς αφορά άμεσα και μια επίσκεψη στα έργα αυτά δεν είναι πολυτέλεια. Το επόμενο έργο του Χιρστ θα μπορούσε να είναι το τραπεζικό σας βιβλιάριο: Τι θα έγραφε από κάτω; «Ένας μισθός», ή «Μέρος του δημοσίου χρέους της Ελλάδας»; Ή αν είστε φοροφυγάς, μήπως «Η καινούρια μου πισίνα»;
Μέσα/Πέρα από τα σύνορα
Η συλλογή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων
19 Σεπτεμβρίου – 30 Οκτωβρίου 2011
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο www.byzantinemuseum.gr
Damien Hirst
New Religion/Νέα Θρησκεία
21 Σεπτεμβρίου – 27 Νοεμβρίου 2011
Μουσείο Μπενάκη, κτήριο οδού Πειραιώς www.benaki.gr
Ο Μιχάλης Σηφάκης είναι συγγραφέας-σκηνοθέτης.